علم پیامبر به نامهای منافقان در روز غدير
خودداری پیامبر از معرفی منافقان در خطبه غدیر ناظر به بخشی از خطبه است که پیامبر صلی الله علیه و آله، پس از اشاره به آزارهای مخالفان و نسبت «اُذُن»، می‌فرماید اگر می‌خواست آنان را با نام، اشاره یا نشانه معرفی می‌کرد؛ اما در برخورد با آنان بزرگواری ورزیده است.[۱]
این فراز از آگاهی پیامبر نسبت به گویندگان و رفتار آنان خبر می‌دهد، ولی نام هیچ شخصی را ذکر نمی‌کند. ازاین‌رو، «خودداری پیامبر از معرفی منافقان در خطبه غدیر» از عنوان کنونی صفحه، «علم پیامبر به نامهای منافقان در روز غدیر»، دقیق‌تر است؛ زیرا علاوه بر آگاهی پیامبر، تصمیم ایشان برای نام‌نبردن از افراد را نیز بازتاب می‌دهد.
متن و ترجمه فراز
عبارت مورد بحث در ادامه سخن پیامبر درباره مخالفانی آمده است که آن حضرت را می‌آزردند و به ایشان نسبت «اُذُن» می‌دادند:
وَلَوْ شِئْتُ أَنْ أُسَمِّیَ الْقَائِلِینَ بِذَلِکَ بِأَسْمَائِهِمْ لَسَمَّیْتُ، وَأَنْ أُومِئَ إِلَیْهِمْ بِأَعْیَانِهِمْ لَأَوْمَأْتُ، وَأَنْ أَدُلَّ عَلَیْهِمْ لَدَلَلْتُ، وَلَکِنِّی وَاللَّهِ فِی أُمُورِهِمْ قَدْ تَکَرَّمْتُ؛ اگر می‌خواستم گویندگان این سخن را با نام‌هایشان معرفی می‌کردم؛ و اگر می‌خواستم به اشخاص آنان اشاره می‌کردم؛ و اگر می‌خواستم بر آنان راهنمایی می‌نمودم؛ ولی به خدا سوگند، در کار آنان بزرگواری ورزیدم.[۲]
سه تعبیر پیاپیِ «نام‌بردن»، «اشاره به اشخاص» و «راهنمایی به سوی آنان»، بر امکان شناسایی مخالفان تأکید می‌کند. در برابر، جمله وَلَکِنِّی وَاللَّهِ فِی أُمُورِهِمْ قَدْ تَکَرَّمْتُ علت خودداری از معرفی علنی آنان را بزرگواری پیامبر بیان می‌کند.
پیوند فراز با آزار پیامبر
این سخن، دنباله مستقیم گزارشی است که در آن پیامبر صلی الله علیه و آله از کمی پرهیزگاران، فراوانی منافقان، نیرنگ مسخره‌کنندگان اسلام و آزارهای مکرر مخالفان یاد می‌کند. بنابر همان نقل، آنان به‌سبب همراهی امیرالمؤمنین علیه السلام با پیامبر و توجه پیامبر به ایشان، آن حضرت را «اُذُن» می‌نامیدند. سپس آیه ۶۱ سوره توبه خوانده می‌شود:
وَمِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَیَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ؛ برخی از آنان پیامبر را آزار می‌دهند و می‌گویند: او گوش است؛ بگو: گوشِ خیر برای شماست
(توبه:۶۱)
پس از این آیه، پیامبر امکان معرفی گویندگان را مطرح می‌کند؛ بنابراین، «القائلین بذلک» در متن فراز به کسانی بازمی‌گردد که آن نسبت را بر زبان آورده بودند. این پیوستگی نشان می‌دهد موضوع اصلی، آگاهی از عاملان یک آزار مشخص در زمینه مخالفت با جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام است، نه ارائه فهرستی عمومی از همه منافقان مدینه.
گستره آگاهی بیان‌شده در خطبه
متن فراز سه سطح از شناسایی را بیان می‌کند:
- شناخت نام‌ها: پیامبر می‌توانست گویندگان را با نام معرفی کند؛
- شناخت اشخاص: امکان اشاره مستقیم به افراد حاضر وجود داشت؛
- امکان معرفی برای دیگران: پیامبر می‌توانست نشانه‌هایی ارائه کند که مخاطبان آنان را بشناسند.
این عبارت، علم پیامبر به اشخاص مورد نظر را اثبات می‌کند؛ اما درباره چگونگی این آگاهی توضیح مستقلی نمی‌دهد. نسبت‌دادن آن به علم الهی یا آگاهی وحیانی، تفسیری سازگار با جایگاه پیامبری است، ولی باید به‌عنوان تحلیل بیان شود و از متن صریح فراز تفکیک گردد.
همچنین از این جمله نمی‌توان نام اشخاص معینی را استخراج کرد. تعیین مصداق‌ها به گزارش‌های روایی یا تحلیل‌های تاریخی نیاز دارد و نباید بدون سند مستقل به متن خطبه نسبت داده شود.
معنای بزرگواری و پرده‌پوشی
واژه «تکرّمت» در این فراز بر برخورد کریمانه و خودداری آگاهانه از افشاگری عمومی دلالت دارد. این رفتار را می‌توان ناظر به حفظ نظم اجتماع، جلوگیری از تنش در زمان ابلاغ و باقی‌گذاشتن فرصت بازگشت برای افراد دانست؛ بااین‌حال، متن خطبه انگیزه‌های جزئی را بیان نکرده است.
پرده‌پوشی پیامبر به‌معنای ناآگاهی، تأیید رفتار مخالفان یا چشم‌پوشی از اصل مأموریت نبود. بلافاصله پس از این بخش، پیامبر تأکید می‌کند که رضایت الهی جز با ابلاغ آنچه نازل شده حاصل نمی‌شود و سپس آیه تبلیغ را می‌خواند:[۳]
یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ؛ ای پیامبر! آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است ابلاغ کن؛ و اگر چنین نکنی رسالت او را نرسانده‌ای، و خدا تو را از مردم نگاه می‌دارد(مائده:۶۷)
بنابراین، در منطق فراز، میان «معرفی‌نکردن اشخاص» و «اعلام کامل اصل ولایت» تفاوت وجود دارد: پیامبر از نام‌بردن مخالفان خودداری می‌کند، اما مأموریت الهی را به‌طور کامل انجام می‌دهد.
جدایی پاک از ناپاک در آزمون الهی
در بخش دیگری از خطبه غدیر، پیامبر صلی الله علیه و آله با اقتباس از آیه ۱۷۹ سوره آل عمران می‌فرماید:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لَمْ یَکُنْ لِیَذَرَکُمْ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتَّى یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ، وَمَا کَانَ اللَّهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَى الْغَیْبِ؛ ای مردم! خداوند شما را بر حالی که اکنون دارید رها نمی‌کند تا ناپاک را از پاک جدا سازد، و خداوند شما را بر غیب آگاه نمی‌گرداند.[۴]
این عبارت نشان می‌دهد آشکارشدن مرز میان پاک و ناپاک از راه آزمون و رفتار اشخاص تحقق می‌یابد. در این چارچوب، نام‌نبردن از مخالفان موجب می‌شود موضع واقعی افراد در روند انتخاب و عمل آشکار گردد. این برداشت، تحلیلی از کنار هم قراردادن دو بخش خطبه است و نباید به‌عنوان علت تصریح‌شده در جمله «قد تکرّمت» گزارش شود.
مفهوم آزمون در آیه دوم سوره ملک نیز آمده است:
الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَهُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ؛ همان کسی که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام‌یک نیکوکارترید؛ و او توانای آمرزنده است(ملک:۲)
این آیه در متن فراز مورد بحث نیامده است، اما برای توضیح اصل عمومی آزمون الهی در نسخه پیشین مقاله استفاده شده بود.
رفتار پیامبر در فتح مکه
نسخه پیشین مدخل، رفتار پیامبر صلی الله علیه و آله در فتح مکه را نمونه‌ای از رحمت و بزرگواری ایشان معرفی کرده بود. بر پایه این گزارش، هنگامی که سعد بن عباده شعار «امروز روز نبرد است» سر داد، پیامبر آن را نپذیرفت و فرمود: الْیَوْمُ یَوْمُ الْمَرْحَمَةِ؛ امروز روز رحمت است. سپس پرچم به امیرالمؤمنین علیه السلام سپرده شد و سپاه با شعار رحمت وارد مکه گردید.[۵]
این گزارش می‌تواند ویژگی عمومی گذشت و رحمت پیامبر را نشان دهد، اما بخشی از خطبه غدیر و دلیل مستقیم جمله «قد تکرّمت» نیست. ازاین‌رو، باید به‌عنوان شاهدی از سیره پیامبر و نه شرح تاریخی خود فراز ارائه شود.
جمع‌بندی
عبارت «ولو شئت أن أسمّی القائلین» در خطبه غدیر نشان می‌دهد پیامبر صلی الله علیه و آله گویندگان نسبت «اُذُن» و مخالفان مورد اشاره را می‌شناخت و می‌توانست آنان را با نام یا نشانه معرفی کند. بااین‌حال، از معرفی علنی آنان خودداری کرد و این رفتار را بزرگواری نامید. نام‌نبردن از اشخاص، مانع ابلاغ ولایت نشد؛ پیامبر پس از این سخن، فرمان الهی را بیان و مأموریت خود را اجرا کرد. همچنین متن فراز اجازه نمی‌دهد بدون گزارش مستقل، نام افراد معینی به آن افزوده شود.
جستارهای وابسته
• آزار پیامبر از سوی منافقان در خطبه غدیر • درخواست معافیت از ابلاغ ولایت در خطبه غدیر • آیه ۶۱ توبه و غدیر • آیه تبلیغ • افشاگری پیامبر درباره منافقان در روز غدیر • رضایت خداوند از ابلاغ ولایت
پانویس
منابع
- الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق: محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
- البرهان فی تفسیر القرآن؛ سید هاشم بحرانی، قم: مؤسسه بعثت، ۱۴۱۶ق.
- بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- تاریخ الرسل والملوک؛ محمد بن جریر طبری، بیروت: دار التراث، ۱۳۸۷ق.