امسلمه
اُمّسَلَمه، همسر پیامبر صلی الله علیه و آله و از یاوران اهل البیت علیهم السلام، هم راوی حدیث غدیر و هم اتمامحجتکننده با آن بوده و هم برخی از رخدادهای مرتبط با غدیر در خانه او اتفاق افتاده است.
روایت امسلمه از حدیث غدیر توسط برخی محدثان در آثارشان آمده است؛ از جمله ابنعقده در کتاب الولایه، شیخ طوسی در اختیار معرفة الرجال، ابن شهرآشوب در مناقب آل ابیطالب و سید بن طاووس در الطرائف.
همچنین، امسلمه یکی از اصحاب معصومین علیهم السلام دانسته شده که با غدیر اتمام حجت نموده است. نیز در یکی از اتمام حجتهای امیرالمؤمنین علیه السلام با حدیث غدیر اشاره شده که یکی از مکانهایی که پیامبر صلی الله علیه و آله از ابوبکر، عمر و عثمان برای امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت گرفته خانه امسلمه بوده است.
امسلمه، از نخستین زنان مسلمان و از مهاجران حبشه و مدینه بود که پس از وفات همسرش ابوسلمه، با پیامبر صلی الله علیه و آله ازدواج کرد و به خردمندی و مورد اعتماد بودن شهرت داشت. پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله، از اهلبیت علیهم السلام حمایت کرد و در دفاع از حقوق و ولایت آنان نقش فعالی داشت. او پس از واقعه کربلا برای امام حسین علیه السلام عزاداری کرد و بنا بر نقل منابع، برخی امانتها و وصایای پیامبر صلی الله علیه و آله، امیرالمؤمنین علیه السلام و امام حسین علیه السلام را نزد خود نگهداری میکرد.
جایگاه: امسلمه و غدیر
امسلمه، همسر پیامبر صلی الله علیه و آله، هم راوی حدیث غدیر و هم اتمامحجتکننده با آن بوده و هم برخی از رخدادهای مرتبط با غدیر در خانه او اتفاق افتاده است:
راویت حدیث غدیر
روایت امسلمه از حدیث غدیر توسط برخی محدثان در آثارشان آمده است؛ از جمله:
- ابنعقده در کتاب الولایه[۱]
- شیخ طوسی در اختیار معرفة الرجال[۲]
- ابن شهرآشوب در مناقب آل ابیطالب[۳]
- سید بن طاووس در الطرائف[۴]
- محمدباقر مجلسی در بحار الانوار[۵]
- علی بن عبدالله سمهودی در جواهر العقدین[۶]
- سلیمان بن ابراهیم قندوزی در ینابیع المودة[۷]
اتمام حجت با غدیر
یکی از اصحاب معصومین علیهم السلام که با غدیر اتمام حجت نمودهامسلمه دانسته شده است.[۸] تأثیر اتمام حجت او در جریان جنگ جمل چنین نقل شده است: «عن أبی عبدالله علیه السلام قال: لما صرع زيد بن صوحان يوم الجمل جاء أمير المؤمنين علیه السلام حتى جلس عند رأسه فقال: رحمك الله يا زيد لقد كنت خفيف المؤونة عظيم المعونة، قال: فرفع زيد رأسه إليه ثم قال: وأنت فجزاك الله خيرا يا أمير المؤمنين، فوالله ما علمتك إلا بالله عليما و فی ام الكتاب عليا حكيما، و إن الله فی صدرك لعظيم، و الله ما قاتلت معك على جهالة ولكنني سمعت ام سلمة زوج النبي صلی الله علیه و آله تقول: سمعت رسولالله يقول: من كنت مولاه فعلي مولاه اللهم وال من والاه، وعاد من عاداه، وانصر من نصره واخذل من خذله، فكرهت والله أن أخذلك فيخذلني الله؛ از امام صادق علیه السلام روایت شده است: چون زید بن صوحان در روز جمل در حال مرگ بود، امیرالمؤمنین علیه السلام نزد او آمد و کنار سرش نشست و فرمود: خداوند تو را رحمت کند ای زید، تو سبکبار و یاریگر بزرگی بودی. زید سرش را بهسوی او بلند کرد و گفت: و تو را خداوند تو را پاداش نیک دهد ای امیرالمؤمنین. بهخدا سوگند، من تو را جز بهعنوان کسی که خدا را میشناخت و به لوح محفوظ دانا بود، نمیشناختم. و خدا در قلب تو بزرگ است. بهخدا سوگند، من از روی جهل در رکاب تو نجنگیدم، بلکه از امسلمه، همسر پیامبر صلی الله علیه و آله، شنیدم که میگفت: از رسول خدا شنیدم که فرمود: هر که من مولای او هستم، پس علی مولای اوست. خدایا هر که او را دوست دارد، دوست بدار و هر که با او دشمن است، دشمن باش و هر که او را یاری میکند، یاری کن و هر که او را رها کند، رهایش کن. پس بهخدا سوگند، من از ترک تو کراهت داشتم، مبادا خدا مرا ترک کند».[۹]
جلسه پیامبر صلی الله علیه و آله در خانهٔ امسلمه
نقل شده که پس از بازگشت کاروان حجةالوداع از غدیر به مدینه، پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد تا همه همسرانش در خانه امسلمه جمع شوند. مجلسی با حضور آنان تشکیل شد و امیرالمؤمنین علیه السلام نیز در آن مجلس حضور داشت. پیامبر صلی الله علیه و آله سخن آغاز کرد و فرمود: «به آنچه میگویم خوب گوش فرا دهید». سپس اشاره به امیرالمؤمنین علیه السلام کرده و فرمود: «این برادر من و وصیم و وارثم و قیامکننده به امور شما و امور امت بعد از من است. آنچه به شما امر میکند اطاعت کنید و از فرمان او سرپیچی نکنید که هلاک میشوید».
پس از آن خطاب به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «یا علی، سفارش اینان را به تو مینمایم: مادامی که از خدا و از تو اطاعت میکنند از آنان بهعنوان همسر من مواظبت کن و هریک از آنها که سرپیچی کردند آنان را طلاقی ده که خدا و رسولش از آنان بیزار باشند»! در آن حال همه همسران پیامبر صلی الله علیه و آله ساکت بودند. عایشه از بین آنان گفت: ما چنین نبودهایم که به ما دستور داده باشی و ما خلاف آن را انجام داده باشیم. حضرت فرمود: «بلی، تو با امر من بهشدت مخالفت کردی و بهخدا قسم با همین سخنِ من نیز مخالفت خواهی کرد و بعد از من در مقابل علی عصیان مینمایی».[۱۰]
همچنین، در یکی از اتمام حجتهای امیرالمؤمنین علیه السلام با حدیث غدیر اشاره شده که یکی از مکانهایی که پیامبر صلی الله علیه و آله از ابوبکر، عمر و عثمان برای امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت گرفته خانه امسلمه بوده است.[۱۱]
زندگینامه
بهنقل از منابع، امسلمه، با نام اصلی هند، همسر پیامبر صلی الله علیه و آله و از یاوران اهل البیت علیهم السلام،[۱۲] از خانوادهای اصیل و سرشناس در مکه زاده شد.[۱۳] پدرش ابیامیه بن مغیره معروف به «زَادُ الرَّاکِبِ»، بهدلیل سخاوت و بخشندگیاش، و مادرش عاتکه بنت عامر بن ربیعه کنانی بود. او دخترعموی ابوجهل و خالد بن ولید نیز محسوب شده است.[۱۴]
امسلمه از نخستین زنانی دانسته شده که اسلام آورد و در ابتدا همسر ابوسلمه عبدالله بن عبدالاسد، پسرعمه و برادر رضاعی پیامبر صلی الله علیه و آله بود.[۱۵] آن دو جزو اولین گروه مهاجران به حبشه برشمرده شدهاند.[۱۶] گفته شده که پس از بازگشت به مکه و سپس هجرت به مدینه، امسلمه بهعنوان اولین زن مهاجر به مدینه شناخته شده است.[۱۷]
بهنقل منابع، ابوسلمه در جنگ احد زخمی شد و پس از مدتی درگذشت. پس از پایان عده، پیامبر صلی الله علیه و آله به خواستگاری امسلمه رفت و با وجود پاسخ منفی قبلی به خواستگاری ابوبکر و عمر، با پیامبر صلی الله علیه و آله ازدواج کرد.[۱۸] نقل شده که مهریه او را نجاشی، پادشاه حبشه، پرداخت.[۱۹] نقل شده که امسلمه زنی زیبا،[۲۰] خردمند[۲۱] بود و پس از حضرت خدیجه سلام الله علیها برترین همسر پیامبر صلی الله علیه و آله بود.[۲۲] نقل شده که پیامبر صلی الله علیه و آله توجه ویژهای به امسلمه داشت بهطوری که برخی امانتهای مهم، از جمله خاک کربلا و نوشتهای درباره جانشینی پس از خود، را به او سپرد.[۲۳]
امسلمه پس از پیامبر صلی الله علیه و آله
نقل شده که پس از رحلت پیامبرصلی الله علیه و آله، امسلمه به اهل بیت علیهم السلام وفادار ماند و همواره از آنان دفاع میکرد[۲۴] و در نقل احادیث مربوط به ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام فعال بود.[۲۵] گفته شده که در ماجرای غصب فدک، شجاعانه از حضرت فاطمه سلام الله علیها دفاع کرد؛ بهطوری که مقرریاش از سوی خلیفه اول قطع شد.[۲۶]
نقل شده که در دوران خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام، امسلمه همواره از ایشان حمایت میکرد و حتی در مخالفت با سپاه جمل، با سخنرانی و ارسال نامه به امیرالمؤمنین علیه السلام، نقش فعالی داشت.[۲۷] نقل شده که او پس از واقعه کربلا برای امام حسین علیه السلام عزاداری کرد و اندکی پس از آن، در سن ۸۴ سالگی، در مدینه درگذشت[۲۸] و در بقیع بهخاک سپرده شد.[۲۹]
امسلمه، نهتنها مورد اعتماد پیامبر صلی الله علیه و آله بود، بلکه نقل شده که وصایای امیرالمؤمنین علیه السلام[۳۰] و امام حسین علیه السلام[۳۱] پس از شهادتشان به دست او سپرده شد تا به امام بعدی رسانده شود.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ کتاب الولایة، ص۲۲۴.
- ↑ اختیار معرفة الرجال، ج۱، ص۲۸۴.
- ↑ مناقب آل ابیطالب، ج۳، ص۲۶.
- ↑ الطرائف، ج۱، ص۱۴۱.
- ↑ بحار الانوار، ج۳۷، ص۲۳۳.
- ↑ جواهر العقدین، ج۲، ص۸۸.
- ↑ ینابیع المودة، ج۱، ص۱۲۴.
- ↑ چهارده قرن با غدیر، ص۱۰۸؛ اسرار غدیر، ۲۹۷.
- ↑ بحار الانوار، ج۳۷، ص۲۳۳.
- ↑ بحار الانوار، ج۲۸، ص۱۰۷.
- ↑ عبقات الأنوار، ج۱۰، ص۱۷۶.
- ↑ دلائل الامامة، ج۱، ص۳۹.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۲۰۱–۲۰۲.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۲۰۲.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۲۰۲.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۲۰۲.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۸۱.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۸، ص۷۱؛ سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۲۰۳–۲۰۴.
- ↑ إعلام الوری، ص۱۴۱.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۲۰۹.
- ↑ نساء النبی صلی الله علیه و آله و سلم، ج۱، ص۸۴.
- ↑ الخصال، ج۲، ص۴۱۹.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۲۳۵؛ الارشاد، ج۲، ص۱۲۹–۱۳۱.
- ↑ دلائل الامامة، ج۱، ص۳۹.
- ↑ اختیار معرفة الرجال، ج۱، ص۲۸۴.
- ↑ سفینة البحار، ج۴، ص۲۲۹.
- ↑ الجمل، ص۲۳۶–۲۳۸؛ إعلام الوری، ص۱۴۲.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۲۰۲.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۲۰۹.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۲۹۸.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۲۳۵.
منابع
- اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشی؛ محمد بن حسن طوسی، تحقیق: مهدی رجایی، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۰۴ق.
- الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العبادا؛ محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- إعلام الوری بأعلام الهدی؛ فضل بن حسن طبرسی، تحقیق سید حسن خرسان، تهران: دار الکتب الإسلامیة، بیتا.
- اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
- بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة؛ محمد بن محمد بن نعمان بغدادی (شیخ مفید)، تحقیق: علی میرشریفی، قم: بوستان کتاب، ۱۴۱۳ق.
- جواهر العقدین فی فضل الشرفین؛ علی بن عبدالله سمهودی، بغداد: مطبعة العانی، ۱۴۰۵ق.
- چهارده قرن با غدیر (اتمام حجتها، بحثهای علمی، مناظرات، میراث مکتوب، شعر و ادب، یادگارها و یادبودها)؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
- الخصال؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: علیاکبر غفاری، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۶ق.
- دلائل الامامة؛ محمد بن جریر طبری صغری، نجف: بینا، نجف، ۱۳۸۳ق.
- سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار مع تطبیق النصوص الواردة فیها علی بحار الأنوار؛ عباس بن محمدرضای قمی، تهران، انتشارات اسوه، ۱۴۱۴ق.
- سیر اعلام النبلاء؛ محمد بن احمد ذهبی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
- الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف؛ علی بن موسی بن طاووس (سید بن طاووس)، قم: مطبعة الخیام، ۱۴۰۰ق.
- عبقات الأنوار فی امامة الأئمة الأطهار؛ میرحامدحسین بن محمدقلی کنتوری هندی، تحقیق: غلامرضا مولانا بروجردی، قم: غلامرضا مولانا بروجردی، ۱۴۰۴ق.
- الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابنعقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
- مناقب آل ابیطالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
- نساء النبی صلی الله علیه و آله و سلم؛ السید الجمیلی، بیروت: دار ومکتبة الهلال، ۱۴۱۶ق.
- ینابیع المودة لذوی القربی ؛ سلیمان بن ابراهیم قندوزی، قم: دار الأسوة للطباعة و النشر، ۱۴۲۲ق.