حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها
| نام | فاطمه بنت محمد |
|---|---|
| نسب | فاطمه بنت محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب |
| کنیه | امابیها • امالحسن • امالحسین • امالائمه |
| لقب | زهرا • صدیقه • طاهره • بتول • راضیه • مرضیه • محدثه • سیده نساء العالمین |
| زادروز | ۲۰ جمادیالثانی؛ بنابر قول مشهور شیعه، سال پنجم بعثت |
| زادگاه | مکه |
| شهادت | ۳ جمادیالثانی ۱۱ق، بنابر قول مشهور شیعه |
| محل دفن | مدینه؛ محل دقیق قبر مشخص نیست |
| طول عمر | حدود ۱۸ سال، بنابر قول مشهور شیعه |
| والدین | حضرت محمد صلی الله علیه وآله و حضرت خدیجه سلام الله علیها |
| همسران | امیرالمؤمنین علی علیه السلام |
| فرزندان | امام حسن علیه السلام • امام حسین علیه السلام • حضرت زینب سلام الله علیها • امکلثوم • محسن بن علی |
| نقش | از اهلبیت پیامبر، همسر امیرالمؤمنین علیه السلام و مدافع ولایت |
| حوادث | سقیفه • فدک • خطبه فدکیه |
| احادیث مشهور | حدیث «فاطمة بضعة منی» • حدیث کساء • حدیث سیده نساء العالمین |
| آثار مرتبط | خطبه فدکیه • مصحف فاطمه |
حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها، دختر حضرت محمد صلی الله علیه وآله و حضرت خدیجه سلام الله علیها، همسر امیرالمؤمنین علی علیه السلام و مادر امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام است. او از اهل بیت علیهم السلام و از پنج تن آلعبا بهشمار میرود. درباره سال تولد او گزارشهای متفاوتی وجود دارد؛ مشهور میان عالمان شیعه، ولادت در ۲۰ جمادیالثانی سال پنجم بعثت است.[۱]
حضرت زهرا سلام الله علیها در منابع اسلامی با القابی چون «زهرا»، «صدیقه»، «طاهره»، «بتول»، «راضیه»، «مرضیه» و «سیده نساء العالمین» شناخته میشود.[۲] در منابع حدیثی، گزارشهای متعددی درباره محبت پیامبر به او و جایگاه ویژهاش در میان اهلبیت نقل شده است.
پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله، حضرت زهرا سلام الله علیها در موضوع جانشینی پیامبر، فدک و حقوق اهلبیت موضعگیری کرد. در منابع شیعه، احتجاج او به جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام و واقعه غدیر از نخستین استنادها به حدیث غدیر پس از رحلت پیامبر دانسته شده است.
نام، القاب و کنیهها
نام آن حضرت «فاطمه» است. واژه «فاطمه» از ریشه «فطم» به معنای جداکردن و بازداشتن دانسته شده است. در روایتی از پیامبر صلی الله علیه وآله، نامگذاری او به فاطمه با دوری او و دوستدارانش از آتش مرتبط دانسته شده است.[۳]
از امام صادق علیه السلام نقل شده است که برای فاطمه سلام الله علیها نامها و القابی چون «صدیقه»، «مبارکه»، «طاهره»، «زکیه»، «راضیه»، «مرضیه»، «محدثه» و «زهرا» ذکر شده است.[۴]
«زهرا» از مشهورترین القاب اوست. در برخی روایات، این لقب با نورانیت و جایگاه معنوی آن حضرت تفسیر شده است.[۵]
از کنیههای مشهور وی «امابیها»، «امالحسن»، «امالحسین» و «امالائمه» است.
ولادت و نسب
درباره سال ولادت حضرت زهرا سلام الله علیها اختلاف نظر وجود دارد. شیخ طوسی گزارشهایی از سال دوم و پنجم بعثت نقل کرده و در منابع اهلسنت نیز سال پنجم پیش از بعثت گزارش شده است.[۶]
قول مشهور میان عالمان شیعه، ولادت در ۲۰ جمادیالثانی سال پنجم بعثت است.[۷]
پدر او حضرت محمد صلی الله علیه وآله و مادرش حضرت خدیجه سلام الله علیها بود. از این جهت، حضرت زهرا سلام الله علیها از خاندان بنیهاشم و نزدیکترین اعضای خانواده پیامبر بود.
در شماری از روایات شیعه، درباره مقدمات ولادت حضرت زهرا سلام الله علیها و انعقاد نطفه او پس از عبادت چهلروزه پیامبر گزارشهایی آمده است.[۸]
زندگی در دوران پیامبر صلی الله علیه وآله
دوران مکه
حضرت زهرا سلام الله علیها بخشی از کودکی خود را در دوره دشوار دعوت اسلامی در مکه سپری کرد. محاصره بنیهاشم در شعب ابیطالب، درگذشت ابوطالب و حضرت خدیجه سلام الله علیهما و افزایش فشار قریش بر پیامبر از رخدادهای این دوره بود.[۹]
پس از وفات حضرت خدیجه سلام الله علیها، حضرت زهرا در کنار پیامبر بود. در منابع تاریخی گزارش شده است که در برخی موارد آزار مشرکان نسبت به پیامبر را مشاهده میکرد و به یاری پدر میشتافت.
در صحیح بخاری نیز گزارشی آمده است که هنگامی که مشرکان در زمان سجده پیامبر آلودگیای بر پشت او قرار دادند، فاطمه سلام الله علیها آن را برداشت و عاملان این رفتار را نکوهش کرد.[۱۰]
هجرت به مدینه
پس از هجرت پیامبر صلی الله علیه وآله به مدینه، حضرت زهرا سلام الله علیها همراه با شماری از زنان بنیهاشم و با همراهی امیرالمؤمنین علیه السلام از مکه خارج شد و به مدینه رسید.[۱۱]
از این پس بخش عمده زندگی حضرت زهرا سلام الله علیها در مدینه و در کنار پیامبر و خانواده او سپری شد.
ازدواج با امیرالمؤمنین علیه السلام
حضرت زهرا سلام الله علیها در مدینه با امیرالمؤمنین علی علیه السلام ازدواج کرد. زمان دقیق ازدواج در منابع با تفاوتهایی گزارش شده است.
در منابع روایی شیعه آمده است که پیش از امیرالمؤمنین علیه السلام افرادی برای ازدواج با حضرت زهرا سلام الله علیها پیشنهاد داده بودند، اما پیامبر این ازدواج را به خواست الهی مرتبط دانست.[۱۲]
در روایتی نیز از پیامبر نقل شده است:
«لَوْلَا عَلِيٌّ لَمْ يَكُنْ لِفَاطِمَةَ كُفْوٌ»
یعنی اگر علی علیه السلام نبود، برای فاطمه همتایی وجود نداشت.[۱۳]
زندگی مشترک
در منابع شیعه، زندگی مشترک حضرت زهرا و امیرالمؤمنین علیهما السلام با سادهزیستی، همکاری در امور خانه و توجه به عبادت و خانواده توصیف شده است.
در گزارشی، تقسیم کار خانه با راهنمایی پیامبر انجام شد؛ کارهای داخل منزل به حضرت زهرا سلام الله علیها و کارهای بیرون منزل به امیرالمؤمنین علیه السلام سپرده شد.[۱۴]
فرزندان
فرزندان شناختهشده حضرت زهرا سلام الله علیها و امیرالمؤمنین علیه السلام عبارتاند از:
- امام حسن علیه السلام
- امام حسین علیه السلام
- حضرت زینب سلام الله علیها
- امکلثوم
- محسن بن علی
امام حسن و امام حسین علیهما السلام دومین و سومین امام شیعیان هستند و نه امام بعدی شیعه از نسل امام حسین علیه السلاماند.
جایگاه و فضائل
حضرت زهرا سلام الله علیها در اعتقاد شیعه از چهارده معصوم و از اعضای اصلی اهل بیت علیهم السلام است.
در منابع حدیثی شیعه و اهلسنت روایات فراوانی درباره جایگاه او نقل شده است.
سیده نساء العالمین
در روایاتی از پیامبر، حضرت زهرا سلام الله علیها «سیده زنان» معرفی شده است.[۱۵]
فاطمه پاره تن پیامبر
از مشهورترین احادیث درباره حضرت زهرا سلام الله علیها این سخن پیامبر است:
«فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي»
«فاطمه پارهای از وجود من است.»
در ادامه این روایت، آزار حضرت زهرا با آزار پیامبر مرتبط دانسته شده است. این مضمون در منابع حدیثی مختلف شیعه و اهلسنت گزارش شده است.[۱۶]
محدثه
در روایات شیعه، حضرت زهرا سلام الله علیها «محدثه» معرفی شده است؛ یعنی فرشتگان با او سخن میگفتند.[۱۷]
در تفسیر شیعی، این مقام به معنای نبوت نیست، بلکه نوعی ارتباط و الهام الهی دانسته شده است.
حضرت زهرا سلام الله علیها در قرآن
شماری از آیات قرآن در منابع تفسیری و روایی شیعه با حضرت زهرا سلام الله علیها و خانواده او مرتبط دانسته شدهاند.
آیه تطهیر
بخشی از آیه ۳۳ سوره احزاب میفرماید:
«إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»
در منابع شیعه و شماری از منابع تفسیری و حدیثی اهلسنت، پیامبر صلی الله علیه وآله، امیرالمؤمنین علیه السلام، حضرت زهرا سلام الله علیها، امام حسن و امام حسین علیهما السلام از مصادیق اهلبیت در این آیه معرفی شدهاند.[۱۸]
آیه مباهله
در ماجرای مباهله با مسیحیان نجران، پیامبر صلی الله علیه وآله، امیرالمؤمنین علیه السلام، حضرت زهرا سلام الله علیها و امام حسن و امام حسین علیهما السلام را همراه خود برد.[۱۹]
در تفسیر آیه ۶۱ سوره آلعمران، حضرت زهرا سلام الله علیها مصداق «نساءنا» در واقعه مباهله دانسته شده است.
آیه مودت
آیه ۲۳ سوره شوری میفرماید:
«قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى»
در شماری از منابع تفسیری، روایاتی نقل شده که «قربی» را به نزدیکان پیامبر و از جمله امیرالمؤمنین، حضرت زهرا، امام حسن و امام حسین علیهم السلام تطبیق کردهاند.[۲۰]
سوره کوثر
برخی مفسران یکی از مصادیق یا نتایج «کوثر» را فراوانی نسل پیامبر از طریق حضرت زهرا سلام الله علیها دانستهاند؛ بهویژه با توجه به پایان سوره که دشمن پیامبر را «ابتر» معرفی میکند.[۲۱]
سوره انسان
در روایتی مشهور، آیات مربوط به اطعام مسکین، یتیم و اسیر در سوره انسان با انفاق خانواده امیرالمؤمنین و حضرت زهرا علیهما السلام مرتبط دانسته شده است.[۲۲]
پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله
رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله در سال ۱۱ق آغاز دورهای کوتاه اما تأثیرگذار از زندگی حضرت زهرا سلام الله علیها بود.
- سقیفه و مسئله جانشینی
پس از رحلت پیامبر، گروهی از انصار و مهاجران در سقیفه بنیساعده گرد آمدند و ابوبکر به خلافت رسید. امیرالمؤمنین علیه السلام و شماری از بنیهاشم در این اجتماع حضور نداشتند.
در منابع شیعه، حضرت زهرا سلام الله علیها از جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام دفاع کرده و به سخنان پیامبر درباره جایگاه او، از جمله واقعه غدیر، استناد کرده است.
این دوره از زندگی حضرت زهرا سلام الله علیها در منابع شیعه با منازعه درباره خلافت، فدک و حوادث مربوط به خانه آن حضرت همراه دانسته شده است.
فدک
فدک منطقهای آباد در نزدیکی خیبر بود که پس از صلح با ساکنان آن، در اختیار پیامبر قرار گرفت.
پس از رحلت پیامبر، فدک از تصرف حضرت زهرا سلام الله علیها خارج شد. ابوبکر در استدلال خود حدیثی را نقل کرد که بر اساس آن پیامبران ارث باقی نمیگذارند و اموال آنان صدقه است.[۲۳]
حضرت زهرا سلام الله علیها با این تصمیم مخالفت کرد و بر اساس گزارش منابع، برای اثبات حق خود به قرآن، سابقه تصرف فدک و شهادت شاهدان استناد نمود.
خطبه فدکیه
حضرت زهرا سلام الله علیها در پی منازعه درباره فدک در مسجد پیامبر خطبهای ایراد کرد که به خطبه فدکیه شهرت یافته است.
این خطبه با حمد خداوند و بیان مباحثی درباره توحید، نبوت، فلسفه احکام و جایگاه اهلبیت آغاز میشود و سپس به مسئله ارث، فدک و تحولات پس از رحلت پیامبر میپردازد.
خطبه فدکیه از مهمترین متون منسوب به حضرت زهرا سلام الله علیها و از منابع مورد توجه در مطالعات مربوط به تاریخ صدر اسلام و اندیشه سیاسی شیعه است.
هجوم به خانه
درباره رخدادهای خانه حضرت زهرا سلام الله علیها پس از سقیفه، گزارشهای متفاوتی در منابع تاریخی و حدیثی نقل شده است.
در منابع شیعه، از مراجعه گروهی برای گرفتن بیعت از امیرالمؤمنین علیه السلام، هجوم به خانه، آسیبدیدن حضرت زهرا سلام الله علیها و سقط محسن گزارش شده است.[۲۴]
برخی منابع تاریخی اهلسنت نیز اصل تهدید خانه به آتشزدن یا مراجعه عمر بن خطاب به خانه را گزارش کردهاند. بلاذری گزارشی از حضور عمر با وسیله آتشافروزی در برابر خانه آورده است.[۲۵]
در کتاب الإمامة والسیاسة نیز گزارشی درباره تهدید به آتشزدن خانه آمده است.[۲۶]
جزئیات و ارزیابی تاریخی این گزارشها میان منابع و پژوهشگران یکسان نیست؛ در منابع شیعه، این حوادث از عوامل بیماری و شهادت حضرت زهرا سلام الله علیها دانسته شدهاند.
شهادت و محل دفن
درباره تاریخ شهادت حضرت زهرا سلام الله علیها گزارشهای متعددی وجود دارد. دو گزارش ۷۵ روز و ۹۵ روز پس از رحلت پیامبر در منابع شیعه شهرت بیشتری دارند.
بر اساس قول مشهور به ۹۵ روز، شهادت آن حضرت در ۳ جمادیالثانی سال ۱۱ق بوده است.
بر پایه گزارشهای شیعه، حضرت زهرا سلام الله علیها وصیت کرد مراسم دفن او شبانه انجام شود و برخی کسانی که از آنان ناراضی بود در مراسم حضور نداشته باشند.
پیکر آن حضرت شبانه به خاک سپرده شد و محل دقیق قبر او مشخص نیست. بقیع، خانه آن حضرت و محدوده میان قبر پیامبر و منبر از مکانهایی هستند که درباره محل دفن او مطرح شدهاند.
پنهانماندن قبر حضرت زهرا سلام الله علیها در فرهنگ شیعه با حوادث پس از رحلت پیامبر و اعتراض آن حضرت به وضعیت موجود مرتبط دانسته شده است.
حضرت زهرا سلام الله علیها و غدیر
در منابع شیعه، حضرت زهرا سلام الله علیها از نخستین کسانی دانسته شده که پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله به واقعه غدیر و اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام استناد کرد.
گزارش شده است که حضرت زهرا سلام الله علیها در احتجاج با برخی مسلمانان، سخنان پیامبر درباره امیرالمؤمنین علیه السلام را یادآوری کرد و از آنان درباره شنیدن حدیث غدیر پرسید.
این استنادها در ادبیات غدیری بهعنوان یکی از نخستین احتجاجهای پس از رحلت پیامبر به حدیث غدیر بررسی شدهاند.
بیشتر بخوانید: واقعه غدیر • حدیث غدیر • امیرالمؤمنین علی علیه السلام • سقیفه
بانوان و نقل حدیث غدیر
بانوان متعددی در سلسله اسناد یا گزارشهای مربوط به حدیث غدیر حضور دارند. در برخی آثار غدیری به سلسلهای از راویان زن از خاندان اهلبیت اشاره شده است که روایت غدیر از طریق آنان نقل شده است.
حضرت زهرا سلام الله علیها نیز در شماری از این سلسلههای روایی بهعنوان راوی یا حلقه اصلی روایت مطرح شده است.
میراث علمی و حدیثی
خطبه فدکیه
خطبه فدکیه مشهورترین سخنرانی منسوب به حضرت زهرا سلام الله علیها است. این خطبه افزون بر مسئله فدک، شامل مطالبی درباره توحید، نبوت، فلسفه احکام، قرآن، جایگاه اهلبیت و تحولات جامعه اسلامی پس از رحلت پیامبر است.
مصحف فاطمه
در منابع روایی شیعه از اثری با عنوان «مصحف فاطمه» یاد شده است.
بر اساس روایات شیعه، پس از رحلت پیامبر مطالبی برای حضرت زهرا سلام الله علیها بیان میشد و امیرالمؤمنین علیه السلام آنها را مینوشت. مجموعه این مطالب «مصحف فاطمه» نامیده شده است.
در روایات شیعه تصریح شده است که مصحف فاطمه قرآن دیگری نیست و محتوای آن از جنس آیات قرآن بهشمار نمیرود.[۲۷]
کتابشناسی
آثار متعددی درباره زندگی، فضائل، سیره و حوادث مرتبط با حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها تألیف شده است. برخی از این آثار عبارتاند از:
| ردیف | عنوان اثر | نویسنده | موضوع |
|---|---|---|---|
| ۱ | فاطمه در آئینه کتاب | اسماعیل انصاری زنجانی خوئینی | کتابشناسی آثار مرتبط با حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها |
| ۲ | آئینه ایزدنما؛ حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها | محمدرضا ربانی خراسانی | زندگی و فضائل حضرت زهرا سلام الله علیها |
| ۳ | آشنایی با حضرت زهرا سلام الله علیها | — | زندگی و شخصیت حضرت زهرا سلام الله علیها |
| ۴ | آلام فاطمه از مکه تا مدینه | علیاکبر محمدی | زندگی و حوادث مرتبط با حضرت زهرا سلام الله علیها |
| ۵ | آیة التطهیر و حدیث الکساء | علی محمدی زنجانی | بررسی آیه تطهیر و حدیث کساء |
| ۶ | إتحاف الأنام؛ مسند فاطمة الزهراء سلام الله علیها | احمد تونی شلبی | گردآوری احادیث مرتبط با حضرت زهرا سلام الله علیها |
| ۷ | احادیث فدک فی مصادر الفریقین | محمد حیات انصاری | بررسی احادیث فدک در منابع شیعه و اهلسنت |
| ۸ | احتجاج بانوی بزرگ | محمدعلی مردانی | احتجاجها و سخنان حضرت زهرا سلام الله علیها |
| ۹ | احتجاج الزهراء فاطمة سلام الله علیها | حجتالله رضوی امیری نجفی | احتجاجهای حضرت زهرا سلام الله علیها |
| ۱۰ | إحراق بیت فاطمة فی الکتب المعتبرة عند أهل السنة | حسین غیبغلامی هرساوی | بررسی گزارشهای مربوط به خانه حضرت زهرا سلام الله علیها در منابع اهلسنت |
| ۱۱ | فاطمة الزهراء من المهد إلی اللحد | سید محمدکاظم قزوینی | زندگی، فضائل و حوادث زندگی حضرت زهرا سلام الله علیها |
جستارهای وابسته
اهل بیت علیهم السلام • امیرالمؤمنین علی علیه السلام • امام حسن علیه السلام • امام حسین علیه السلام • واقعه غدیر • حدیث غدیر • سقیفه • فدک • خطبه فدکیه • آیه تطهیر • آیه مباهله • آیه مودت • حدیث کساء
پانویس
- ↑ طوسی، المصباح، ص۵۵۴؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۶–۱۰.
- ↑ صدوق، الخصال، ج۲، ص۴۱۴؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۷۰.
- ↑ متقی هندی، کنز العمال، ج۶، ص۲۱۹؛ ابن حجر هیتمی، الصواعق المحرقة، ص۹۶.
- ↑ صدوق، الخصال، ج۲، ص۴۱۴.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۲.
- ↑ طوسی، المصباح، ص۵۵۴؛ دیاربکری، تاریخ الخمیس، ج۱، ص۲۷۷.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۶–۱۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۶، ص۷۸–۷۹.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱، ص۳۷۵؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۰۸.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ج۵، ص۸.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۹، ص۶۴–۶۶.
- ↑ طوسی، الأمالی، ص۳۹، ح۴۴.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۰۷.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳؛ ترجمه زندگانی حضرت زهرا، ص۱۶۹.
- ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۷۰؛ صدوق، الأمالی، ص۲۴۵.
- ↑ متقی هندی، کنز العمال، ج۶، ص۲۱۹.
- ↑ صدوق، الخصال، ج۲، ص۴۱۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، ص۲۸۶–۲۸۷؛ طبری، جامع البیان، ذیل آیه ۳۳ احزاب.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱، ص۱۶۶–۱۶۹؛ زمخشری، الکشاف، ج۱، ص۳۶۹–۳۷۰.
- ↑ احمد بن حنبل، فضائل امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب، ص۲۹۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۲۰، ص۳۷۰؛ حسینی همدانی، انوار درخشان، ج۱۸، ص۳۰۸–۳۰۹.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ج۴، ص۶۷۰؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۱۰، ص۶۱۱–۶۱۴.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ج۵، ص۱۹۸.
- ↑ فیض کاشانی، نوادر الأخبار، ص۱۸۳؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۹.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ج۱، ص۵۸۶.
- ↑ ابن قتیبه دینوری، الإمامة والسیاسة، ج۱، ص۱۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، ابواب مربوط به مصحف فاطمه.
منابع
- آلوسی، سید محمود؛ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دارالکتب العلمیة.
- ابن ابیالحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغه، قاهره: دار احیاء الکتب العربیة.
- ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)؛ الأمالی، بیروت: اعلمی، ۱۴۰۰ق.
- ابن بابویه، محمد بن علی؛ الخصال، قم: جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ش.
- ابن حجر هیتمی، احمد بن محمد؛ الصواعق المحرقة، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۴ق.
- ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار صادر، ۱۴۱۸ق.
- ابن شهرآشوب، محمد بن علی؛ مناقب آل ابیطالب، قم: علامه، ۱۳۷۹ق.
- ابن عبدربه، احمد بن محمد؛ العقد الفرید، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۹ق.
- ابن قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم؛ الإمامة والسیاسة، بیروت: دارالاضواء.
- ابن هشام، عبدالملک؛ السیرة النبویة، قاهره: دارالمعارف، ۱۹۶۳م.
- بلاذری، احمد بن یحیی؛ أنساب الأشراف، قاهره: دارالمعارف، ۱۹۵۹م.
- بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری، قاهره: المطبعة السلطانیة، ۱۳۱۵ق.
- حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله؛ المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۴۲۴ق.
- حسینی همدانی، سید محمد؛ انوار درخشان در تفسیر قرآن، تهران: کتابفروشی لطفی، ۱۳۵۰ش.
- دیاربکری، حسین بن محمد؛ تاریخ الخمیس، بیروت: دار صادر، ۱۹۷۳م.
- ذهبی، محمد بن احمد؛ میزان الاعتدال فی نقد الرجال، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۶ق.
- زمخشری، محمود بن عمر؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
- سیوطی، جلالالدین؛ الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت: دارالفکر.
- صفدی، خلیل بن ایبک؛ الوافی بالوفیات، بیروت: دار احیاء التراث، ۱۴۲۰ق.
- طبرانی، سلیمان بن احمد؛ المعجم الکبیر، بیروت: مؤسسة الریان، ۱۴۰۹ق.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفة، ۱۴۰۸ق.
- طبری، محمد بن جریر؛ جامع البیان، بیروت: دارالمعرفة، ۱۴۱۵ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ الأمالی، قم: دارالثقافة، ۱۴۱۴ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ المصباح.
- عطاردی، عزیزالله؛ ترجمه مسند فاطمه زهرا سلام الله علیها، مشهد: کنگره جهانی حضرت رضا، ۱۳۶۷ش.
- فیض کاشانی، ملا محسن؛ نوادر الأخبار، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۱ش.
- قزوینی، سید محمدکاظم؛ فاطمة الزهراء من المهد إلی اللحد، بیروت: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة، ۱۴۱۷ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۶۵ش.
- متقی هندی، علاءالدین؛ کنز العمال، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
- مجلسی، محمدباقر؛ زندگانی حضرت زهرا علیها السلام، ترجمه جلد ۴۳ بحار الأنوار، تهران: انتشارات اسلامیه.
- مفید، محمد بن محمد؛ الإرشاد، قم: کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- نسائی، احمد بن شعیب؛ سنن النسائی، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۴۰۳ق.