کتاب الولایة
«کتاب الولایة»[۱] منسوب به ابن عقده، ابوالعباس احمد بن محمد بن سعید همدانی (۱۵ محرم ۲۴۹-۷ ذیقعده ۳۳۲ق) که حدیث غدیر را از ۱۰۵ طریق گردآورده، این کتاب منبع مدینی در مستدرک ابنمندة بوده و نسخهای از آن نیز در اختیار ابنطاووس قرار داشته است. شیخ طوسی در فهرست خود، آثار ابنعقده را عمدتاً از شاگردش ابنصلت اهوازی نقل کرده، نجاشی دو عنوان بدان افزوده و ابنشهرآشوب نیز آثاری چون التسمیه، الدلائل و المجموع را به این فهرستها اضافه کرده است.
نویسنده
احمد بن محمد بن سعید بن عقده همدانی کوفی؛ «عقده» لقب پدرش (ورّاق و معلم کوفه) بود و خاندانش با بنیهاشم و قبیله همدان (سبیع) ولاء داشتند.[۲] بیشتر عمر در کوفه زیست و تنها سه سفر به بغداد داشت: نخست حدود ۲۶۶-۲۷۱ق، دوم پیش از ۳۰۶ق و سوم در ۳۳۰ق که در جامع رصافه و مسجد براثا حدیث گفت.[۳]
زیدی جارودی بود و در مسجد براثا آشکارا احادیثی در طعن شیخین روایت میکرد، هرچند روایت فضیلت عثمان نیز به او نسبت داده شده است.[۴] حافظ ۱۰۰ هزار حدیث بود و بر سند و متن ۳۰۰ هزار حدیث از احادیث اهلبیت علیهمالسلام وقوف داشت.[۵] لغزش یحیی بن صاعد (محدث بغداد) را در سند روایتی آشکار کرد، اما خود نیز در حدیث غسل جمعه دچار اشتباه سندی شد.[۶]
بسیاری از اصول حدیثی شیعه توسط او روایت شده و نعمانی، طوسی و نجاشی بر وثاقتش تأکید کردهاند.[۷]ابوعلی حافظ او را مدح کرد، اما برخی به دلیل تشیع، اعتماد بر وجادات و استغراب احادیث، طعنش کردند.[۸] علامه حلی و ابنداود حلی، به جهت امامی نبودن، او را در عداد ضعفا آوردهاند.[۹]
از ابراهیم بن ابیبکر بن ابیشیبه، احمد بن ابیخیثمه، حمید بن زیاد و علی بن حسن بن فضال استماع کرد؛ کلینی، دارقطنی، طبرانی، ابوالفرج اصفهانی، نعمانی، ابن عدی، ابن جعابی و تلعکبری از او روایت کردهاند.[۱۰] در سال ۳۳۳ق در کوفه درگذشت.[۱۱]
آثار
- تفسیر القرآن
- الرجال
- الولایة
- ذکر النبی (صلی الله علیه وآله) و الصخرة و الراهب و طرق ذلک
- الدلائل
- المجموع
- تسمیة المشایخ
- کتاب الشوری
- کتاب یحیی بن الحسین بن زید و اخباره
- التسمیة فی فقه اهل البیت بالاخبار
کتابشناسی[۱۲]
در این کتاب، احادیث احمد بن محمد (ابن عقده) م ۳۳۳ ق، در غدیر را از کتب و منابع جمعآوری نموده و با مقدمه ای مفصل در مورد ابن عقده و کتابش آورده و در پایان فهارس مفصل آمده است. البته این کتاب به عنوان کتاب «حدیث الولایة» ابن عقده و با نام «کتاب الولایة» و مؤلف آن به چاپ رسیده، ولی این درست نیست. ضمناً کتابی دیگر با نام «حدیث الولایة» از: امیر تقدمی (معصومی) به چاپ رسیده و به همین سبک است.
در این کتاب مؤلف حدیث غدیر را از ۱۰۵ طریق گردآورده بوده است.[۱۳] کتاب مذکور یکی از منابع مورد استفاده ابوموسی مدینی (د ۵۸۱ق) در تدوین مستدرک معرفة الصحابة ابن منده بوده است.[۱۴] نیز نسخهای از آن را در دست داشته و فهرستی از طرق احادیث مندرج در آن را در طرائف[۱۵] آورده است. طوسی در فهرست اسامی برخی دیگر از آثار ابن عقده را ارائه کرده، لیکن عبارت وی نشان میدهد که وی تمام این آثار را شخصاً ندیده و اسامی آنها را از ابن صلت اهوازی، شاگرد ابن عقده گرفته بوده است. نجاشی[۱۶] ضمن نقل کلام طوسی تنها دو عنوان بر عناوین وی افزوده است. ابن شهر آشوب[۱۷] نیز کتاب التسمیة فی فقه اهل البیت بالاخبار را به فهرست طوسی افزوده که شاید مأخوذ از برخی نسخ فهرست بوده باشد. افزون بر آنچه ذکر شد ابن شهر آشوب[۱۸] و ابن طاووس[۱۹] سه اثر دیگر از ابن عقده تحت عناوین الدلائل، المجموع و تسمیة المشایخ در دست داشتهاند. در سدههای ۶ و ۷ق/۱۲ و ۱۳م آثار دیگری نیز از ابن عقده موجود بوده که تعیین هویت آنها نیاز به تحقیق بیشتری دارد.
منابع
پانویس
- ↑ دانشنامه غدیر، جلد ۷، ص ۵۳۴
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۵، ص۱۴-۱۵؛ سمعانی، الانساب، ج۷، ص۶۸
- ↑ همان، ج۵، ص۱۴، ۱۸-۱۹، ۲۲-۲۳؛ طوسی، الأمالی، ج۱، ص۲۷۶
- ↑ نجاشی، الرجال، ج۱، ص۹۴؛ خطیب بغدادی، همان، ج۵، ص۱۵، ۲۲
- ↑ خطیب بغدادی، همان، ج۵، ص۱۶-۱۷؛ طوسی، الرجال، ج۱، ص۴۴۲
- ↑ خطیب بغدادی، همان، ج۵، ص۱۸-۱۹؛ حاکم نیشابوری، سؤالات الحاکم للدارقطنی، ص۹۷
- ↑ نعمانی، الغیبة، ص۱۴؛ نجاشی، الرجال، ج۱، ص۴، ۶، ۹۴؛ طوسی، الرجال، ج۱، ص۴۴۲
- ↑ خطیب بغدادی، همان، ج۵، ص۱۹؛ ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱، ص۲۰۸-۲۰۹
- ↑ علامه حلی، الرجال، ج۱، ص۲۰۳؛ ابنداود حلی، الرجال، ص۴۲۲
- ↑ خطیب بغدادی، همان، ج۵، ص۱۴؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۱۵، ص۳۴۱-۳۴۲؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۲، ص۲۷۷-۲۸۰؛ کلینی، الکافی، ج۵، ص۴؛ نعمانی، الغیبة، ص۲۱؛ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۳
- ↑ خطیب بغدادی، همان، ج۵، ص۲۲-۲۳
- ↑ غدیر در آئینه کتاب.
- ↑ محمد ابن شهر آشوب، معالم العلماء، ج۳، ص۲۵
- ↑ ابن اثیر، اسدالغایة، ج۱، ص۳۶۸
- ↑ علی ابن طاووس، الطرائف، ج۱، ص۱۴۰–۱۴۲
- ↑ احمد نجاشی، الرجال، ج۱، ص۹۴–۹۵
- ↑ محمد ابن شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱ ص۱۷
- ↑ محمد ابن شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۹
- ↑ علی ابن طاووس، فتح الابواب، ج۱، ص۱۵۹–۱۶۰
- ↑ دانشنامه بزرگ اسلامی ج۴، ص۱۵۲۸.