مقام امامت
مقام امامت امیرالمؤمنین علیه السلام در این مدخل، ناظر به عبارت «وَ الْإِمامُ مِنْ بَعْدی» در یکی از نقل‌های خطبه غدیر است. در این نقل، پیامبر صلی الله علیه و آله، امیرالمؤمنین علیه السلام را برادر، وصی، جانشین و «امام پس از من» معرفی می‌کند.[۱]
از دیدگاه شیعه، تعبیر «امام پس از من» بر پیشوایی دینی و اجتماعی امیرالمؤمنین علیه السلام پس از پیامبر دلالت دارد. قرارگرفتن عنوان «امام» در کنار «وصی» و «خلیفه» نیز پیوند این مفاهیم را در تبیین جانشینی پیامبر نشان می‌دهد. این مدخل بر متن، سیاق و معنای همین فراز تمرکز دارد.
متن و ترجمه فراز
عبارت مورد بحث در سیاق معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام چنین نقل شده است:
أَنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَخِی وَوَصِیِّی وَخَلِیفَتِی وَالْإِمَامُ مِنْ بَعْدِی؛ همانا علی بن ابی‌طالب علیه السلام برادر من، وصی من، جانشین من و امام پس از من است.[۲]
در ادامه این نقل، جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله به جایگاه هارون نسبت به موسی علیهما السلام تشبیه شده و نبوت پس از پیامبر اسلام استثنا شده است. سپس از ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام پس از خدا و پیامبر سخن آمده است.[۳]
سیاق فراز در نقل الاحتجاج
در نقل الاحتجاج، این عبارت پس از سخن پیامبر صلی الله علیه و آله درباره مأموریت الهی برای ابلاغ عمومی ولایت آمده است. در همان سیاق، پیامبر به آیه تبلیغ و سپس آیه ولایت اشاره می‌کند:
إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ؛ ولی شما تنها خدا، پیامبر او و مؤمنانی هستند که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند
(مائده:۵۵)
بر این اساس، عبارت «وَ الْإِمامُ مِنْ بَعْدی» در این نقل، جمله‌ای جدا از زمینه خطبه نیست، بلکه در مجموعه‌ای از تعبیرهای مربوط به اخوت، وصایت، خلافت، امامت و ولایت قرار دارد.[۴]
معنای مقام امامت در این فراز
«امام» در این عبارت به‌معنای پیشوا و تعبیر «مِنْ بَعْدی» ناظر به زمان پس از پیامبر صلی الله علیه و آله است. در تفسیر شیعی، کنار هم آمدن «وصی»، «خلیفه» و «امام» بیانگر ابعاد مختلف جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام دانسته می‌شود:
- «وصی» بر واگذاری عهد و مسئولیت از سوی پیامبر تأکید دارد؛
- «خلیفه» بر قائم‌مقامی و جانشینی پیامبر دلالت می‌کند؛
- «امام» ناظر به پیشوایی و لزوم پیروی امت است.
شرح تفصیلی دو عنوان نخست در مدخل‌های مقام وصایت و مقام خلافت آمده است. این سه عنوان در الهیات شیعه از یکدیگر جدا نیستند، اما هرکدام جنبه‌ای از جایگاه جانشین پیامبر را برجسته می‌کنند.
تمایز امامت از نبوت
تعبیر «امام پس از من» به‌معنای ادامه نبوت نیست. در همان نقل، پیامبر صلی الله علیه و آله جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام را به جایگاه هارون نسبت به موسی علیهما السلام تشبیه می‌کند، اما نبوت پس از خود را صریحاً استثنا می‌سازد. ازاین‌رو، امامت در این فراز به هدایت و رهبری امت مربوط است، نه دریافت شریعت جدید. این بخش از خطبه در مدخل حدیث منزلت در خطبه غدیر به‌تفصیل بررسی شده است.[۵]
جایگاه امامت در دیدگاه شیعه
در الهیات شیعه، امامت منصبی الهی برای هدایت و پیشوایی امت پس از پیامبر دانسته می‌شود. متکلمان شیعه افزون بر استناد به آیات و روایات، برای توضیح ضرورت وجود امام از استدلال‌هایی مانند «قاعده لطف» بهره برده‌اند. بر پایه این قاعده، وجود پیشوایی که مردم را به اطاعت نزدیک و از نافرمانی دور کند، از مصادیق لطف الهی دانسته می‌شود.[۶]
قاعده لطف یک استدلال کلامی درباره ضرورت امامت است؛ در مقابل، عبارت «وَ الْإِمامُ مِنْ بَعْدی» نصّی روایی است که در نقل الاحتجاج، مصداق امام پس از پیامبر را معرفی می‌کند. بنابراین، دلیل عقلیِ ضرورت امام و دلیل نقلیِ تعیین امام، دو سطح متمایز اما مرتبط در استدلال کلامی شیعه‌اند.
ارتباط با حدیث غدیر
از مشهورترین عبارت‌های واقعه غدیر، جملهٔ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ؛ هر کس من مولای اویم، علی نیز مولای اوست است.[۷] در تفسیر شیعی، این حدیث در بحث ولایت و پیشوایی امیرالمؤمنین علیه السلام به‌کار می‌رود.
بااین‌حال، نباید دو عبارت را از نظر لفظی یکسان دانست: موضوع این مدخل، تعبیر صریح «وَ الْإِمامُ مِنْ بَعْدی» در نقل خطبه است؛ در حالی که حدیث «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ» با واژه «مولی» نقل شده و بررسی متن، اسناد و دلالت آن در مدخل حدیث غدیر آمده است.
جمع‌بندی
در نقل خطبه غدیر در الاحتجاج، امیرالمؤمنین علیه السلام در کنار عنوان‌های برادر، وصی و جانشین، «امام پس از پیامبر» خوانده شده است. تعبیر «مِنْ بَعْدی» زمان این پیشوایی را مشخص می‌کند و استثنای نبوت، مرز امامت و نبوت را نشان می‌دهد. در تفسیر شیعی، این فراز از نصوص مربوط به تعیین امام پس از پیامبر و مکمل دیگر تعبیرهای خطبه درباره وصایت، خلافت و ولایت است.
جستارهای وابسته
مقام وصایت مقام خلافت حدیث منزلت حدیث غدیر آیه تبلیغ آیه ولایت
پانویس
منابع
- الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق و تعلیق: سید محمدباقر خرسان، نجف اشرف: مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق.
- فرائد السمطین؛ ابراهیم بن محمد حموی جوینی، تحقیق: محمدباقر محمودی، بیروت: مؤسسة المحمودی، ۱۳۹۸ق.
- القواعد الکلامیة؛ علی ربانی گلپایگانی، قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام، ۱۴۱۸ق.
- المناقب؛ موفق بن احمد خوارزمی، تحقیق: مالک محمودی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۱ق.