امیرالمؤمنین علی علیه السلام
 حرم امیرالمؤمنین علیه السلام در نجف | |
| نام | علی بن ابیطالب |
|---|---|
| نسب | علی بن ابیطالب بن عبدالمطلب بن هاشم |
| کنیه | ابوالحسن • ابوالحسین • ابوتراب |
| لقب | امیرالمؤمنین • مرتضی • حیدر • اسدالله • وصی |
| زادروز | ۱۳ رجب سال ۳۰ عامالفیل |
| زادگاه | کعبه، مکه |
| شهادت | ۲۱ رمضان سال ۴۰ق |
| قاتل | عبدالرحمن بن ملجم مرادی |
| محل دفن | حرم امیرالمؤمنین علیه السلام، نجف |
| طول عمر | ۶۳ سال |
| والدین | ابوطالب علیه السلام و فاطمه بنت اسد |
| همسران | حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها • امالبنین • اسماء بنت عمیس • لیلا بنت مسعود |
| فرزندان | امام حسن علیه السلام • امام حسین علیه السلام • حضرت زینب سلام الله علیها • امکلثوم • حضرت عباس علیه السلام • محمد حنفیه |
| پس از | حضرت محمد صلی الله علیه وآله |
| پیش از | امام حسن علیه السلام |
| مدت امامت | حدود ۳۰ سال |
| نقش | نخستین امام شیعیان |
| حوادث | واقعه غدیر • سقیفه • جنگ جمل • جنگ صفین • جنگ نهروان |
| یاران برجسته | سلمان فارسی • ابوذر غفاری • عمار بن یاسر • مالک اشتر • کمیل بن زیاد • میثم تمار |
| حاکمان همعصر | ابوبکر • عمر بن خطاب • عثمان بن عفان |
| احادیث مشهور | حدیث غدیر • حدیث منزلت • حدیث ثقلین • حدیث مدینةالعلم |
| آثار مرتبط | نهجالبلاغه • مصحف امیرالمؤمنین علیه السلام |
امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام (۱۳ رجب ۳۰ عامالفیل ـ ۲۱ رمضان ۴۰ق)، نخستین امام شیعیان، پسرعمو و داماد حضرت محمد صلی الله علیه وآله و همسر حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها بود. در منابع اهلسنت نیز از او بهعنوان چهارمین خلیفه از خلفای راشدین یاد شده است.[۱]
امیرالمؤمنین علیه السلام از نخستین ایمانآورندگان به پیامبر بود و در رخدادهایی چون یومالدار، لیلة المبیت و بیشتر غزوههای دوران پیامبر حضور داشت. پس از کشتهشدن عثمان در سال ۳۵ق، با بیعت گروه گستردهای از مردم حکومت را پذیرفت و تا سال ۴۰ق خلافت کرد. جنگهای جمل، صفین و نهروان از مهمترین رخدادهای دوران حکومت او بودند.[۲]
در باور شیعه، پیامبر صلی الله علیه وآله در واقعه غدیر و در حضور مسلمانان، امیرالمؤمنین علیه السلام را به ولایت و جانشینی خود معرفی کرد. حدیث غدیر، آیه ولایت، حدیث منزلت، حدیث ثقلین و حدیث یومالدار از مهمترین مستندات مورد استناد شیعه درباره امامت او هستند.[۳]
جایگاه
امیرالمؤمنین علیه السلام در اعتقاد شیعه امامیه نخستین امام پس از پیامبر صلی الله علیه وآله و دومین معصوم از چهارده معصوم است.[۴] او همچنین از اهل بیت علیهم السلام و از پنج تن آلعبا بهشمار میرود.
در منابع اهلسنت، علی بن ابیطالب از صحابه برجسته پیامبر و چهارمین خلیفه راشد شمرده شده است. گزارشهای فراوانی درباره دانش، شجاعت، زهد و نزدیکی او به پیامبر در منابع حدیثی و تاریخی مسلمانان نقل شده است.
در بسیاری از طریقتهای صوفیانه نیز سلسله معنوی مشایخ بهواسطه امیرالمؤمنین علیه السلام به پیامبر متصل میشود.[۵]
نسب و خاندان
امیرالمؤمنین علیه السلام فرزند ابوطالب علیه السلام و فاطمه بنت اسد و از خاندان بنیهاشم و قبیله قریش بود.[۶] نسب پدری او به عبدالمطلب، هاشم و عبد مناف میرسد.
ابوطالب، عموی پیامبر صلی الله علیه وآله و از مهمترین حامیان او در دوران دعوت مکی بود. فاطمه بنت اسد نیز از زنان مسلمان صدر اسلام و از کسانی بود که رابطهای نزدیک با پیامبر داشت.[۷]
ولادت
بر اساس منابع شیعه، امیرالمؤمنین علیه السلام در روز ۱۳ رجب، سی سال پس از عامالفیل، در درون کعبه متولد شد.[۸] شماری از عالمان و مورخان اهلسنت نیز ولادت او در کعبه را گزارش کردهاند. حاکم نیشابوری از شهرت گزارش ولادت علی بن ابیطالب در داخل کعبه سخن گفته است.[۹]
شیخ مفید ولادت امیرالمؤمنین علیه السلام در کعبه را فضیلتی ویژه دانسته و نوشته است که پیش و پس از او کسی با چنین ویژگیای متولد نشده است.[۱۰]
نام و کنیهها
نام او «علی» و مشهورترین کنیههایش «ابوالحسن» و «ابوتراب» است. بر پایه گزارشهای تاریخی، پیامبر صلی الله علیه وآله او را «ابوتراب» خطاب کرد و این کنیه نزد امیرالمؤمنین علیه السلام محبوب بود.[۱۱]
القاب
مشهورترین لقب او «امیرالمؤمنین» است. «مرتضی»، «حیدر»، «اسدالله»، «وصی»، «ولی» و «یعسوبالدین» نیز از القاب گزارششده برای او هستند.[۱۲]
پرورش در خانه پیامبر
در سالهای کودکی امیرالمؤمنین علیه السلام، بهسبب دشواری اقتصادی ابوطالب، پیامبر صلی الله علیه وآله سرپرستی او را برعهده گرفت. از اینرو وی از کودکی در خانه پیامبر پرورش یافت و با شیوه زندگی و عبادت او آشنا شد.[۱۳]
امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه قاصعه، نزدیکی خود به پیامبر در دوران کودکی را یادآور شده و از همراهی مستمر با او سخن گفته است.[۱۴]
پیشگامی در اسلام
منابع شیعه، امیرالمؤمنین علیه السلام را نخستین مردی میدانند که به پیامبر ایمان آورد و با او نماز گزارد.[۱۵] در شماری از منابع اهلسنت نیز از علی علیه السلام بهعنوان نخستین یا یکی از نخستین مسلمانان یاد شده است.
سن او هنگام پذیرش اسلام در گزارشها متفاوت ذکر شده، اما مشهور آن است که در آغاز بعثت نوجوان بود.
یومالدار
پس از نزول آیه «وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ»، پیامبر صلی الله علیه وآله خویشاوندان خود را گرد آورد و آنان را به اسلام دعوت کرد. بنا بر گزارشهایی، امیرالمؤمنین علیه السلام تنها فردی بود که آمادگی خود را برای یاری پیامبر اعلام کرد.[۱۶]
در منابع شیعه، حدیث یومالدار از نخستین نصوص درباره پیوند میان امیرالمؤمنین علیه السلام و جانشینی پیامبر دانسته شده است.
لیلة المبیت و هجرت
در شب هجرت پیامبر از مکه به مدینه، امیرالمؤمنین علیه السلام در بستر پیامبر خوابید تا نقشه قریش برای کشتن او ناکام بماند. پس از خروج پیامبر، وی مأمور شد امانتهای مردم را بازگرداند و سپس به مدینه هجرت کند.[۱۷]
در منابع تفسیری شیعه و شماری از منابع دیگر، آیه:
«وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ»
با فداکاری امیرالمؤمنین علیه السلام در لیلة المبیت مرتبط دانسته شده است.
ازدواج با حضرت فاطمه سلام الله علیها
امیرالمؤمنین علیه السلام در مدینه با حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها، دختر پیامبر، ازدواج کرد. گزارشهای تاریخی زمان این ازدواج را پس از غزوه بدر دانستهاند.[۱۸]
حاصل این ازدواج، امام حسن علیه السلام، امام حسین علیه السلام، حضرت زینب سلام الله علیها و امکلثوم بود. در منابع شیعه از محسن نیز بهعنوان فرزند آنان یاد شده است.
امیرالمؤمنین علیه السلام تا زمان حیات حضرت فاطمه سلام الله علیها همسر دیگری اختیار نکرد.
حضور در غزوهها
امیرالمؤمنین علیه السلام در بیشتر نبردهای پیامبر حضور داشت. تنها غزوه مشهور که در آن همراه سپاه نبود، غزوه تبوک بود؛ زیرا پیامبر او را در مدینه جانشین خود قرار داد. در همین مناسبت، حدیث منزلت نقل شده است.[۱۹]
بدر
در غزوه بدر، امیرالمؤمنین علیه السلام از جنگجویان اصلی سپاه مسلمانان بود و در مبارزه آغازین نیز شرکت داشت.
احد
در غزوه احد، پس از پراکندگی بخشی از سپاه مسلمانان، امیرالمؤمنین علیه السلام از کسانی بود که در کنار پیامبر باقی ماند و از او دفاع کرد.[۲۰]
خندق
در غزوه خندق، عمرو بن عبدود از خندق عبور کرد و امیرالمؤمنین علیه السلام در نبرد تنبهتن او را کشت. این رویداد در منابع سیره و تاریخ گزارش شده است.[۲۱]
خیبر
در جنگ خیبر، پیامبر پرچم را به امیرالمؤمنین علیه السلام سپرد و از فتح قلعه به دست او خبر داد. حدیث پرچم خیبر در منابع معتبر اهلسنت نیز نقل شده است.[۲۲]
فتح مکه و حنین
امیرالمؤمنین علیه السلام در فتح مکه و غزوه حنین نیز حضور داشت. در گزارشهای اسلامی از نقش او در شکستن بتهای کعبه و دفاع از پیامبر در حنین یاد شده است.
دلایل امامت و جانشینی
در منابع شیعه، مجموعهای از آیات قرآن و احادیث پیامبر بهعنوان دلایل امامت و جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام مطرح شدهاند.
آیه ولایت
آیه ۵۵ سوره مائده:
«إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»
در منابع تفسیری شیعه و شماری از تفاسیر اهلسنت، شأن نزول این آیه به صدقهدادن امیرالمؤمنین علیه السلام در حال رکوع مرتبط دانسته شده است.[۲۳]
حدیث منزلت
پیامبر صلی الله علیه وآله خطاب به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:
«أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي»
این حدیث با طرق مختلف در منابع حدیثی شیعه و اهلسنت نقل شده است.[۲۴]
حدیث ثقلین
در حدیث ثقلین، پیامبر مسلمانان را به تمسک به قرآن و اهلبیت خود فراخواند. شیعه این حدیث را از مستندات مرجعیت دینی اهلبیت علیهم السلام میداند.
امیرالمؤمنین علیه السلام و واقعه غدیر
در ۱۸ ذیالحجه سال ۱۰ق، پیامبر صلی الله علیه وآله هنگام بازگشت از حجة الوداع در غدیر خم مسلمانان را گرد آورد و درباره امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:
«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»
«هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست.»
این سخن به حدیث غدیر شهرت یافته و با طرق متعدد در منابع شیعه و اهلسنت نقل شده است.[۲۵]
در اندیشه شیعه، واقعه غدیر اعلام عمومی ولایت و جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام پس از پیامبر است.
بیشتر بخوانید: خطبه غدیر • حدیث غدیر • آیه تبلیغ • آیه اکمال
پس از رحلت پیامبر
پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله در سال ۱۱ق، مسئله جانشینی او به یکی از مهمترین مسائل جامعه اسلامی تبدیل شد.
سقیفه
گروهی از انصار و مهاجران در سقیفه بنیساعده گرد آمدند و در نهایت ابوبکر به خلافت رسید. امیرالمؤمنین علیه السلام و شماری از بنیهاشم در این جلسه حضور نداشتند.[۲۶]
در منابع شیعه، تصمیم سقیفه در تعارض با نصوص مربوط به جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام، بهویژه واقعه غدیر، ارزیابی شده است.
درباره رخدادهای پس از سقیفه و چگونگی گرفتن بیعت از امیرالمؤمنین علیه السلام، گزارشهای تاریخی متفاوتی وجود دارد. منابع شیعه از فشار بر او و رخدادهایی در خانه حضرت فاطمه سلام الله علیها سخن گفتهاند.
دوران خلفای سهگانه
امیرالمؤمنین علیه السلام در دوران ابوبکر، عمر و عثمان منصب خلافت را در اختیار نداشت. این دوره حدود ۲۵ سال به طول انجامید.
بر پایه منابع اسلامی، وی در این دوره به فعالیتهای علمی، پاسخگویی به مسائل دینی، تربیت شاگردان و امور اقتصادی و اجتماعی پرداخت. در برخی مسائل نیز خلفا برای حل مشکلات علمی و قضایی به او مراجعه میکردند.[۲۷]
در منابع شیعه، جمعآوری قرآن بر اساس ترتیب نزول نیز از فعالیتهای امیرالمؤمنین علیه السلام پس از رحلت پیامبر دانسته شده است.
حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام
پس از کشتهشدن عثمان در سال ۳۵ق، گروه گستردهای از مردم مدینه با امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت کردند. او ابتدا از پذیرش حکومت خودداری میکرد، اما در پی اصرار مردم آن را پذیرفت.[۲۸]
دوران حکومت او نزدیک به پنج سال ادامه یافت. امیرالمؤمنین علیه السلام پس از جنگ جمل، مرکز حکومت را از مدینه به کوفه منتقل کرد.
سیاست حکومتی
برابری در تقسیم بیتالمال، مقابله با امتیازات طبقاتی، نظارت بر کارگزاران و تأکید بر حقوق مردم از ویژگیهای سیاست حکومتی امیرالمؤمنین علیه السلام در منابع گزارش شده است.
نامه او به مالک اشتر، که در نهجالبلاغه نقل شده، از مهمترین متون مربوط به اندیشه سیاسی و شیوه زمامداری اوست.[۲۹]
جنگ جمل
در سال ۳۶ق، طلحه و زبیر همراه عایشه در بصره در برابر حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام قرار گرفتند. این درگیری به جنگ جمل انجامید و با پیروزی سپاه او پایان یافت.[۳۰]
پس از پایان جنگ، امیرالمؤمنین علیه السلام مقدمات بازگشت عایشه به مدینه را فراهم کرد.
جنگ صفین
معاویه بن ابیسفیان، حاکم شام، از بیعت با امیرالمؤمنین علیه السلام خودداری کرد. این اختلاف در سال ۳۷ق به جنگ صفین انجامید.
در مراحل پایانی جنگ و پس از برتری سپاه امیرالمؤمنین علیه السلام، سپاه شام قرآنها را بر سر نیزهها کرد و گروهی از سپاهیان او خواستار توقف جنگ و پذیرش حکمیت شدند.[۳۱]
حکمیت
پس از صفین، حکمیت میان نمایندگان دو طرف برگزار شد. امیرالمؤمنین علیه السلام از ابتدا نسبت به شیوه تحمیلشده حکمیت انتقاد داشت.
نتیجه این رخداد اختلاف در سپاه او را افزایش داد و زمینه پیدایش گروه خوارج را فراهم کرد.
جنگ نهروان
خوارج پس از جداشدن از سپاه امیرالمؤمنین علیه السلام به مخالفت مسلحانه روی آوردند. پس از گفتوگو و بازگشت شماری از آنان، درگیری میان باقیمانده خوارج و سپاه او در نهروان رخ داد و با شکست خوارج پایان یافت.[۳۲]
دانش و فضائل
در منابع اسلامی، امیرالمؤمنین علیه السلام به دانش در قرآن، تفسیر، فقه، قضاوت و معارف دینی شناخته شده است.
حدیث:
«أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا»
با الفاظ مختلف در منابع حدیثی نقل شده و در آثار شیعه بهعنوان یکی از شواهد جایگاه علمی امیرالمؤمنین علیه السلام مورد استناد قرار گرفته است.[۳۳]
از امیرالمؤمنین علیه السلام مجموعه گستردهای از خطبهها، نامهها، دعاها، کلمات حکمتآمیز و احکام فقهی نقل شده است.
ویژگیهای اخلاقی
زهد، عبادت، عدالت، شجاعت، سخاوت و توجه به محرومان از ویژگیهایی است که منابع درباره امیرالمؤمنین علیه السلام گزارش کردهاند.
در نهجالبلاغه بارها بر زهد در دنیا، مسئولیت حاکم در برابر مردم، عدالت اجتماعی و رسیدگی به فقرا تأکید شده است.
رفتار امیرالمؤمنین علیه السلام با مخالفان سیاسی نیز در گزارشهای تاریخی مورد توجه قرار گرفته است؛ از جمله پیش از آغاز جنگها تلاش میکرد از طریق گفتوگو و اتمام حجت مانع درگیری شود.
میراث علمی
نهجالبلاغه
نهجالبلاغه مجموعهای از خطبهها، نامهها و کلمات کوتاه منسوب به امیرالمؤمنین علیه السلام است که سید رضی در قرن چهارم هجری آنها را گردآوری کرد.
این کتاب از مهمترین آثار ادبی و معارفی در فرهنگ اسلامی و شیعی است و موضوعاتی چون توحید، اخلاق، سیاست، عدالت، حقوق مردم، دنیاشناسی و معارف دینی را دربر دارد.
مصحف امیرالمؤمنین علیه السلام
در منابع شیعه گزارش شده است که امیرالمؤمنین علیه السلام پس از رحلت پیامبر، قرآن را بر اساس دانستههای خود از ترتیب نزول و شأن نزول آیات گردآوری کرد.[۳۴]
این مجموعه در منابع با عنوان «مصحف علی» یا «مصحف امیرالمؤمنین علیه السلام» شناخته شده است.
همسران و فرزندان
نخستین همسر امیرالمؤمنین علیه السلام حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها بود. او تا زمان حیات حضرت فاطمه با زن دیگری ازدواج نکرد.
امام حسن، امام حسین، حضرت زینب و امکلثوم از فرزندان این ازدواج بودند. در منابع شیعه محسن بن علی نیز از فرزندان آنان شمرده شده است.
پس از شهادت حضرت فاطمه سلام الله علیها، امیرالمؤمنین علیه السلام همسران دیگری اختیار کرد. امالبنین، مادر حضرت عباس علیه السلام، از مشهورترین همسران اوست.
از دیگر فرزندان شناختهشده او میتوان به حضرت عباس علیه السلام و محمد بن حنفیه اشاره کرد.
یاران
از یاران برجسته امیرالمؤمنین علیه السلام میتوان سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد بن اسود، عمار بن یاسر، مالک اشتر، کمیل بن زیاد، میثم تمار، عبدالله بن عباس، محمد بن ابیبکر و صعصعة بن صوحان را نام برد.
شماری از این افراد در دوره حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام از فرماندهان، کارگزاران یا شاگردان نزدیک او بودند.
شهادت
در رمضان سال ۴۰ق، گروهی از خوارج تصمیم به کشتن امیرالمؤمنین علیه السلام، معاویه و عمرو بن عاص گرفتند.
عبدالرحمن بن ملجم مرادی مأمور قتل امیرالمؤمنین علیه السلام شد. وی در سحرگاه ۱۹ رمضان سال ۴۰ق، هنگامی که امیرالمؤمنین علیه السلام برای نماز صبح در مسجد کوفه حضور داشت، با شمشیر زهرآلود بر سر او ضربه زد.[۳۵]
امیرالمؤمنین علیه السلام بر اثر این جراحت در شب ۲۱ رمضان سال ۴۰ق به شهادت رسید.
بر اساس گزارشهای شیعه، او در روزهای پایانی زندگی فرزندان و نزدیکان خود را به تقوا، نظم، اصلاح روابط، رسیدگی به یتیمان و همسایگان و عمل به قرآن سفارش کرد. بخشی از این وصایا در نهجالبلاغه نقل شده است.[۳۶]
محل دفن
پس از شهادت، امام حسن و امام حسین علیهما السلام و شماری از نزدیکان، پیکر امیرالمؤمنین علیه السلام را در منطقه غَری، در محل کنونی نجف، به خاک سپردند.
بنا بر منابع شیعه، محل قبر برای مدتی بهسبب شرایط سیاسی پنهان نگه داشته شد و بعدها آشکار گردید.[۳۷]
امروزه حرم امیرالمؤمنین علیه السلام در نجف از مهمترین زیارتگاههای شیعیان است.
جستارهای وابسته
واقعه غدیر • خطبه غدیر • حدیث غدیر • غدیر خم • آیه ولایت • آیه تبلیغ • آیه اکمال • حدیث منزلت
پانویس
- ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ص۱۶۸؛ مفید، الإرشاد، ج۱، ص۵–۶.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم والملوک، حوادث سالهای ۳۵ تا ۴۰ق؛ مفید، الإرشاد، ج۱.
- ↑ امینی، الغدیر، ج۱؛ احمد بن حنبل، مسند أحمد، ج۴، ص۲۸۱ و ۳۷۰.
- ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ص۱۶۷–۱۶۹.
- ↑ شیمل، تصوف، ص۹۵.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱، ص۵.
- ↑ ابن اثیر، أسد الغابة، ج۶، ص۲۱۷؛ ابن ابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۱۴.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱، ص۵.
- ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۴۸۳.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱، ص۵.
- ↑ ابن اثیر، أسد الغابة، ج۴؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۳۵.
- ↑ نسائی، خصائص امیرالمؤمنین؛ امینی، الغدیر، ج۱.
- ↑ ابن ابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۳، ص۱۹۸؛ طبری، تاریخ الأمم والملوک، ج۲.
- ↑ نهجالبلاغه، خطبه ۱۹۲.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱، ص۲۹؛ طبری، تاریخ الأمم والملوک، ج۲.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم والملوک، ج۲؛ امینی، الغدیر، ج۲.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱، ص۵۳؛ ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، کتاب المغازی؛ مسلم، صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة؛ مفید، الإرشاد، ج۱.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، کتاب فضائل أصحاب النبی؛ مسلم، صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیه ۵۵ مائده؛ سیوطی، الدر المنثور، ذیل همان آیه.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری؛ مسلم، صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة.
- ↑ احمد بن حنبل، مسند أحمد، ج۴، ص۲۸۱ و ۳۷۰؛ نسائی، خصائص امیرالمؤمنین؛ امینی، الغدیر، ج۱.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم والملوک، حوادث سال ۱۱ق؛ ابن ابیالحدید، شرح نهج البلاغه.
- ↑ ابن ابیالحدید، شرح نهج البلاغه؛ امینی، الغدیر.
- ↑ نهجالبلاغه، خطبه ۳؛ طبری، تاریخ الأمم والملوک، حوادث سال ۳۵ق.
- ↑ نهجالبلاغه، نامه ۵۳.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم والملوک، حوادث سال ۳۶ق؛ مفید، الجمل.
- ↑ نصر بن مزاحم، وقعة صفین؛ طبری، تاریخ الأمم والملوک.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱؛ طبری، تاریخ الأمم والملوک، حوادث سال ۳۸ق.
- ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک؛ امینی، الغدیر.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱؛ سیوطی، الإتقان فی علوم القرآن، مباحث جمع قرآن.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱؛ طبری، تاریخ الأمم والملوک، حوادث سال ۴۰ق.
- ↑ نهجالبلاغه، نامه ۴۷.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۱؛ طوسی، تهذیب الأحکام.
منابع
- ابن ابیالحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره: دار احیاء الکتب العربیة.
- ابن اثیر، علی بن محمد؛ أسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت: دارالفکر.
- ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار صادر.
- ابن هشام، عبدالملک؛ السیرة النبویة، قاهره: دار المعارف.
- احمد بن حنبل؛ مسند أحمد بن حنبل.
- امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، بیروت: دارالکتاب العربی.
- بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری.
- حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله؛ المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دارالکتب العلمیة.
- سیوطی، جلالالدین؛ الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور.
- سیوطی، جلالالدین؛ الإتقان فی علوم القرآن.
- شریف رضی؛ نهجالبلاغه.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ شیعه در اسلام.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الأمم والملوک، بیروت: دارالتراث.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن.
- طوسی، محمد بن حسن؛ تهذیب الأحکام.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- مفید، محمد بن محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: کنگره شیخ مفید.
- مفید، محمد بن محمد؛ الجمل والنصرة لسید العترة فی حرب البصرة.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم.
- نصر بن مزاحم؛ وقعة صفین.
- نسائی، احمد بن شعیب؛ خصائص امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب.