ثمود در آیات مربوط به غدیر
قوم ثمود، یکی از اقوامی است که در قرآن کریم به عنوان قومی مشرک و ستمگر معرفی شده که با انکار دعوت پیامبر خود، حضرت صالح علیه السلام، به عذاب الهی گرفتار شدند. نام «ثمود» ۲۶ بار در قرآن آمده است. این واژه هم نام قبیله و هم نام جدّ آن قبیله بوده است.[۱]
نسب و مکان زندگی
قرآن قوم ثمود را جانشینان قوم عاد معرفی کرده است.[۲] در برخی منابع، آنان «عادالآخره» خوانده شدهاند.[۳] پژوهشگران این ترتیب را نشانه توالی تاریخی آنان دانستهاند.[۴]
مسکن قوم ثمود در ناحیه «حِجر»، در ساحل دریای سرخ نزدیک وادیالقری و در مسیر حجاز به شام، قرار داشته است.[۵] برخی پژوهشگران، بلندیهای حجاز و اردن امروزی را مسکن آنان دانستهاند.[۶] هنگام عبور سپاه اسلام از ناحیه حجر، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از بیم آنکه همراهانش دچار بلایی شوند که به قوم ثمود رسیده بود، دستور داد از آب آنجا ننوشند و با حالتی گریان از آنجا بگذرند.[۷]
ویژگیهای اجتماعی
ثمودیان در ساختن خانههای سنگی با تراشیدن کوهها و سنگها مهارت داشتند.[۸] آنان در دشتها کاخهای بلند احداث میکردند.[۹] قرآن از آبادانی و حاصل خیزی سرزمین آنان سخن گفته[۱۰] و تأکید کرده که خانههای خود را از سنگ میساختند.[۱۱]
در کتیبههای منسوب به آنان، نام «رضو» یا «رضی» از بتهای معروف عربی شمالی، «صلم» از بتهای منطقه تیماء و دیگر آلهه آمده است.[۱۲] کتیبهای منسوب به آنان متعلق به سال ۲۶۷ میلادی که نقشی مرتبط با مسیح بر آن دیده میشود، نشانهای از رواج مسیحیت در میان آنان در آن دوره تلقی شده است.[۱۳]
دعوت به دین حضرت صالح علیه السلام
قوم ثمود مشرک بودند و خداوند حضرت صالح علیه السلام را برای هدایت آنان برانگیخت.[۱۴] در روایتی از امام باقر علیه السلام، قوم ثمود هفتاد بت داشتهاند.[۱۵] بر پایه روایتی از امام صادق علیه السلام، آنان صخره بزرگی را میپرستیدند و سالی یکبار گرد آن جمع میشدند و برایش قربانی میکردند.[۱۶]
قوم ثمود از حضرت صالح معجزه خواستند تا بر اساس آن ایمان بیاورند.[۱۷] بر اساس روایات، از او خواستند تا شتر مادهای را از دل کوه بیرون آورد.[۱۸] خداوند خواسته آنان را برآورد و ناقهای از دل کوه بیرون آمد. صالح به آنان هشدار داد که به ناقه آسیبی نرسانند.[۱۹]
بیشتر بخوانید: "حضرت صالح علیه السلام"
واکنش قوم و عاقبت آنان
قوم ثمود ناقه را کشتند.[۲۰] در قرآن از نه گروه در قوم ثمود یاد شده که همسوگند شدند تا صالح و خانوادهاش را به قتل برسانند.[۲۱] بنا بر برخی گزارشها آنها نه تن بودند که در غاری پنهان شدند و غار بر سرشان فرو ریخت و نابودشان کرد.[۲۲]
واکنش بیشتر آنان به دعوت صالح منفی بود، اما عده کمی از او پیروی کردند.[۲۳] برخی مفسران شیعه با استناد به روایتی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به همانندی قاتل ناقه صالح (اشقیالاولین) با قاتل امام علی علیه السلام (اشقیالآخرین) اشاره کردهاند.[۲۴]
پس از کشتن ناقه، صالح به آنان خبر داد که پس از سه روز به عذاب خدا گرفتار میشوند.[۲۵] در برخی گزارشها، در روز اول رنگ رخسار آنان زرد، روز دوم سرخ و روز سوم سیاه شد و سپس به عذاب الهی گرفتار شدند.[۲۶]
قرآن از عذاب قوم ثمود با نامهای «صاعقه»،[۲۷] «صیحه»[۲۸] و «رجفه»[۲۹] یاد کرده است. برخی نویسندگان این عناوین را مراحل مختلف همان عذاب دانستهاند.[۳۰]
بازماندگان و آثار
گفته شده است که بازماندگان اندک از قوم ثمود به مکه[۳۱] و یا به رمله از شهرهای فلسطین مهاجرت کردند.[۳۲] برخی پژوهشگران وجود اماکن متعدد به نام صالح پیامبر در فلسطین را، دلیل سکونت بازماندگان ثمود در آن منطقه دانستهاند.[۳۳]
ابوالفرج اصفهانی قبیله ثقیف را از نسل قوم ثمود دانسته[۳۴]، اما ابنخلدون در صحت این انتساب تردید کرده است.[۳۵] برخی دیگر بنیهلال را فرزندان قوم ثمود میدانند.[۳۶]
سنگنگارهها، سنگنوشتهها و بناهای بسیاری در کوه اثالث و دیگر نقاط شبهجزیره عربستان یافت شده که برخی احتمال دادهاند این بناها آرامگاه ثمودیان بوده است.[۳۷] اگرچه داستان قوم ثمود در تورات نیامده است و برخی از باستانشناسان در وجود این قوم تردید کرده بودند[۳۸]، اما از قرن نوزدهم میلادی، یافتههای باستانشناسان وجود قومی به نام ثمود را تأیید کرده است.[۳۹]
قوم ثمود در آیات غدیر
ثمود در آیات مربوط به غدیر کافر دانسته شدند و استثنائی هم درباره آنان وارد نشده است. در ذیل آیه غدیری ۷۱ سوره صافات قوم ثمود از جمله اقوام مستحق عذاب برشمرده شدهاند: 
وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَکْثَرُ الْأَوَّلِینَ؛ قبل از آنان اکثر پیشینیان گمراه شدند
.
به نقل از برخی منابع، آیه ۷۱ سوره صافات در متن خطبه غدیر چنین آمده است: مَعاشِرَ النّاسِ، قَدْ ضَلَّ قَبْلَكُمْ اكْثَرُ الاوَّلينَ؛ اى مردم، قبل از شما اكثر پيشينيان گمراه شدند.[۴۰]
در آیاتی از قرآن، همه «قوم ثَمود» به کفر نسبت داده میشوند و استثنایی هم لحاظ نمیشود. از جمله در آیه ۶۸ سوره هود: أَلا إِنَّ ثَمُودَ کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ؛ بدانید که قوم ثمود به پروردگارشان کافر شدند، دور باشند قوم ثمود.[۴۱]
پانویس
- ↑ ابنکثیر، قصص الانبیاء، ص۱۱۲
- ↑ سوره اعراف، آیه ۷۴
- ↑ میبدی، کشف الاسرار، ج۶، ص۴۳۵
- ↑ خالدی، القصص القرآنی، ج۱، ص۲۷۰-۲۷۱
- ↑ طبری، تاریخ، ج۱، ص۲۲۶-۲۲۷
- ↑ جوادعلی، المفصل، ج۱، ص۳۲۸
- ↑ ثعلبی، قصص الانبیاء، ص۶۲؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ج۸، ص۲۸۱-۲۸۲
- ↑ سوره شعراء، آیه ۱۴۹
- ↑ سوره اعراف، آیه ۷۴
- ↑ سوره شعراء، آیات ۱۴۷-۱۴۸
- ↑ سوره فجر، آیه ۹
- ↑ جوادعلی، المفصل، ج۱، ص۳۲۸-۳۳۱
- ↑ جوادعلی، المفصل، ج۱، ص۳۲۸
- ↑ سوره اعراف، آیه ۷۳؛ سوره هود، آیه ۶۳
- ↑ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۸۵
- ↑ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۸۷
- ↑ سوره شعراء، آیه ۱۵۴
- ↑ کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۸۷
- ↑ سوره اعراف، آیه ۷۳؛ سوره هود، آیه ۶۴؛ سوره شعراء، آیه ۱۵۶
- ↑ سوره شعراء، آیه ۱۵۷
- ↑ سوره نمل، آیات ۴۸-۴۹
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ج۸، ص۲۷۶
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۸، ص۱۸۳
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۲۰، ص۳۰۱
- ↑ سوره هود، آیه ۶۵
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۲۱؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ج۸، ص۲۸۰-۲۸۱
- ↑ سوره فصلت، آیات ۱۳،۱۷؛ سوره ذاریات، آیه ۴۴
- ↑ سوره هود، آیه ۶۵
- ↑ سوره اعراف، آیه ۷۸
- ↑ خالدی، القصص القرآنی، ج۱، ص۲۹۳
- ↑ مقدسی، البدء و التاریخ، ج۳، ص۴۱
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ج۲، ص۱۷
- ↑ دباغ، القبائل العربیه، ص۲۱-۲۲
- ↑ ابوالفرج، الاغانی، ج۴، ص۳۰۲-۳۰۷؛ به نقل از دانشنامه جهان اسلام، ج۹، ص۱۲۵
- ↑ ابنخلدون، العبر، ج۲، ص۲۶؛ به نقل از دانشنامه جهان اسلام، ج۹، ص۱۲۵
- ↑ جوادعلی، المفصل، ج۱، ص۳۲۸
- ↑ موسی، دراسات اسلامیه، ص۵۶-۵۷
- ↑ موسی، دراسات اسلامیه، ص۵۸
- ↑ جوادعلی، المفصل، ج۱، ص۳۲۴
- ↑ اسرار غدیر، ص۱۴۹، بخش۶.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۲۸۷–۳۰۴؛ دانشنامه غدیر، ج۶، ص۲۴۷.
منابع
- قرآن کریم
- اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
- دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- ابنخلدون، العبر، بیروت، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م
- ابنکثیر، قصص الانبیاء، دار الکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۱۰ق
- ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، دار الفکر، بیروت
- ابوالفتوح رازی، روض الجنان، انتشارات آستان قدس رضوی، مشهد، ۱۴۰۸ق
- ثعلبی، قصص الانبیاء، المکتبة الثقافیه، بیروت
- جوادعلی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت/بغداد، ۱۹۷۶–۱۹۷۸م
- خالدی، صلاح، القصص القرآنی، دمشق، ۱۴۱۹ق
- دباغ، مصطفی، القبائل العربیه و سلائلها فی بلادنا فلسطین، ۱۹۸۶م
- راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، دار القلم، دمشق، ۱۴۱۲ق
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، مؤسسة الأعلمی، بیروت، ۱۴۱۷ق
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، ۱۳۷۲ش
- طبری، تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، ۱۳۸۷ق
- عبدالباقی، محمد فؤاد، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، دار الکتب المصریة، قاهره
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، دار الکتب الإسلامیة، تهران، ۱۴۰۷ق
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، دار الهجرة، قم، ۱۴۰۹ق
- مسعودی، علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، دار الصاوی، قاهره
- مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، پاریس، ۱۸۹۹–۱۹۱۹م
- موسی، محمد یوسف، دراسات اسلامیه فی التفسیر و التاریخ، ۱۹۸۰م
- میبدی، احمد بن محمد، کشف الاسرار و عده الابرار، انتشارات امیرکبیر، تهران، ۱۳۷۱ش
- دانشنامه جهان اسلام، ج۹، تهران، ۱۳۸۴ش