بینیازی خداوند از یاری در آفرینش در خطبه غدیر
بینیازی خداوند از یاری در آفرینش یا خدا در تدبیر امور آفرینش از کسی کمک نمیگیرد، یکی از مفاهیم توحیدی و صفات جلال و جمال الهی در خطبه غدیر است که پیامبر صلی الله علیه و آله در توصیف خداوند به آن اشاره کرده است. این مفهوم بیان میکند که خداوند در تدبیر آفرینش، نه به مشورت نیاز دارد و نه از کسی یاری میگیرد؛ زیرا علم، قدرت و حکمت او مطلق است و تدبیرش تغییرناپذیر، خطاناپذیر و پیراسته از سهو و نسیان است.
مفهوم بی نیازی خداوند
از نظر برخی شارحان خطبه غدیر، عبارت «در تدبیر امور آفرینش از کسی کمک نمیگیرد» بدین معناست که اگر در تدبیر الهی اختلاف و تردید راه مییافت « یعنی خداوند گاهی تدبیری میکرد و سپس نادرستی آن آشکار میشد و آن را تغییر میداد» در آن صورت به مشورت و کمک نیاز بود.
اما درباره حق تعالی چنین چیزی ممکن نیست؛ زیرا آنچه او تدبیر کرده و میکند، تغییرناپذیر است و خطا، لغزش، سهو و نسیان در آن راه ندارد. بنابراین، جایی برای نیاز به مشورت یا یاری دیگران باقی نمیماند.[۱]
معنای عبارت
عبارت «در تدبیر امور آفرینش از کسی کمک نمیگیرد» از چند جهت قابل تحلیل است:
تحلیل لغوی
- تدبیر: به معنای اندیشیدن و چارهجویی برای انجام دادن کاری بهنحو نیکو و درست است.
- امور: جمع «امر»، به معنای کارها و شئون.
- آفرینش: به معنای خلقت و ایجاد موجودات.
- کمک گرفتن: به معنای یاری جستن از دیگری.
بر این اساس، معنای عبارت چنین است: خداوند در ساماندادن و اداره کردن کارهای مربوط به آفرینش، از هیچ موجود دیگری یاری نمیجوید.
تحلیل کلامی
در علم کلام، این صفت به استقلال ذاتی خداوند در فعل و تدبیر اشاره دارد. خداوند واجبالوجود و غنی بالذات است و هیچ موجودی در وجود، بقا و تأثیر خود، مستقل از او نیست. بنابراین، همانگونه که در خلقت به کسی نیاز ندارد، در تدبیر و اداره آفرینش نیز بینیاز از غیر است.
علت تامه بودن خداوند نسبت به همه ممکنات، مستلزم آن است که هیچ نقص و نیازی در ذات او راه نداشته باشد. اگر خداوند در تدبیر خود به مشورت یا کمک نیاز داشت، لازم میآمد که علم او به همه مصالح و مفاسد کافی نباشد یا قدرت او برای اجرای تدبیرش کامل نباشد؛ حال آنکه علم مطلق و قدرت مطلقه او چنین نیازی را منتفی میسازد.
تحلیل روایی
اگرچه در قرآن کریم بهصراحت از «کمک نگرفتن» خداوند در تدبیر یاد نشده است، اما مفاد این عبارت با آیات متعددی که استقلال خداوند در خلق و امر را بیان میکنند، هماهنگ است؛ از جمله: 
أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الأَمْرُ؛ آگاه باشید که آفرینش و فرمان، تنها از آنِ اوست
(اعراف:۵۴) و وَ اللَّهُ غالِبٌ عَلی أَمْرِهِ؛ و خداوند بر کار خویش چیره است(یوسف:۲۱).
دلایل بینیازی خداوند از مشورت
برخی شارحان خطبه غدیر برای اثبات بینیازی خداوند از مشورت و کمک در تدبیر، دلایلی ارائه کردهاند:
دلیل اول: نفی اختلاف در تدبیر
اگر خداوند در تدبیر خود دچار تردید میشد و گاهی تدبیری میکرد و سپس آن را تغییر میداد، لازم میآمد که در تدبیر او اختلاف و ناهماهنگی راه یابد. حال آنکه قرآن کریم میفرماید: لَوْ کانَ فیهِما آلِهَةٌ إِلاَّ اللَّهُ لَفَسَدَتا؛ اگر در آسمان و زمین جز خداوند، خدایان دیگری وجود داشت، قطعاً تباه میشدند(انبیاء:۲۲). این آیه بر یگانگی و استقلال خداوند در تدبیر دلالت دارد.
دلیل دوم: نفی خطا و لغزش
خداوند عالم مطلق است و هیچ چیزی از علم او پوشیده نیست. بنابراین، تدبیر او هرگز دچار خطا و لغزش نمیشود. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان ذیل آیات مربوط به علم الهی میفرماید: «علم خداوند به همه اشیا، حضوری و عین ذات اوست و هیچگونه جهل و نسیان در او راه ندارد.»
دلیل سوم: نفی سهو و نسیان
سهو به معنای غفلت و نسیان به معنای فراموشی است. درباره خداوند محال است که دچار غفلت یا فراموشی شود؛ زیرا این امور از لوازم موجود ممکن و محدود است. امیرالمومنین علی علیه السلام در نهج البلاغه میفرماید: وَ لا یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِی السَّماواتِ وَ لا فِی الْأَرْضِ؛ و بهاندازه ذرهای در آسمانها و زمین از او پوشیده نیست.
دلیل چهارم: کمال قدرت
خداوند قادر مطلق است و هیچ قدرتی توان مقابله با اراده او را ندارد. اگر خداوند در تدبیر خود به کمک دیگری نیاز داشت، لازم میآمد که قدرت او محدود باشد؛ حال آنکه قرآن کریم میفرماید: إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ؛ همانا خداوند بر هر چیزی تواناست(بقره:۲۰).
جایگاه در خطبه غدیر
این مفهوم در بخش آغازین خطبه غدیر و در ضمن توصیف صفات جمال و جلال خداوند آمده است. پیامبر صلی الله علیه و آله پیش از اعلان ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام، توحید و صفات الهی را یادآوری میکند تا مخاطبان، اعلان ولایت را در چارچوب توحید و امامت بفهمند. بینیازی خداوند از یاری و مشورت در آفرینش، یکی از مقدمات اثبات حکمت و استقلال خداوند در هدایت و تشریع نیز به شمار میرود.
ارتباط با مسئله امامت
برخی شارحان خطبه غدیر معتقدند طرح این صفت الهی در ابتدای خطبه، مقدمهای برای اثبات انتخاب الهی امام است. همانگونه که خداوند در تدبیر آفرینش به مشورت و کمک نیاز ندارد، در انتخاب امام و جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله نیز به رأی و انتخاب بشری نیاز ندارد. این استدلال در مقابل دیدگاه اهل سقیفه مطرح میشود که خلافت را امری بشری و نیازمند شورا میدانستند.[۲]
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- شرح خطبه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.