ابن مردویه
ابن مَردَوَیه اصفهانی با نام کامل ابوبکر احمد بن موسی بن مردویه بن فورک اصفهانی (۳۲۳–۴۱۰ق)، محدث، حافظ حدیث، مفسر و مورخ اهل سنت بود. او را برای تمایز از نوادهاش، «ابن مردویه کبیر» نیز خواندهاند. ابن مردویه در منابع رجالی به کثرت روایت، وثاقت و دقت در نقل شناخته شده و آثاری در حدیث، تفسیر، تاریخ و رجال به او نسبت داده شده است.[۱] اهمیت او در مطالعات غدیر، به نقل حدیث غدیر و گزارشهایی درباره نزول آیه اکمال و آیه تبلیغ در پیوند با واقعه غدیر خم بازمیگردد.
نام و نسب
نام او «احمد بن موسی بن مردویه بن فورک اصفهانی» و کنیهاش «ابوبکر» بود. برخی منابع، ادامه نسب او را «بن موسی بن جعفر» آوردهاند.[۲] از آنجا که نوادهاش، احمد بن محمد بن احمد بن مردویه، نیز محدث بود، صاحب این مدخل را «ابن مردویه کبیر» و نواده او را «ابن مردویه صغیر» نامیدهاند.[۳]
زندگینامه
ابن مردویه در سال ۳۲۳ق در اصفهان به دنیا آمد. آموزش حدیث را نزد پدرش، ابوعمران موسی بن مردویه، آغاز کرد و سپس برای تکمیل دانش خود به مراکز علمی بصره، کوفه، بغداد، خراسان و اهواز سفر کرد. او در سال ۳۴۹ق وارد بغداد شد و حدود دو سال در آنجا اقامت داشت.[۴]
ابن مردویه در سالهای پایانی زندگی نابینا شد، اما به سبب حافظه نیرومندش، حدیث را از حفظ برای شاگردان املا میکرد.[۵] او در ۲۴ رمضان ۴۱۰ق، در ۸۷سالگی درگذشت.[۶] در خمینیشهر اصفهان آرامگاهی به او منسوب است.
استادان و شاگردان
ابن مردویه از محدثان بسیاری روایت شنید. شماری از استادان او عبارتاند از:[۷]
- ابوعمران موسی بن مردویه، پدر او
- ابوسهل بن زیاد قطّان
- میمون بن اسحاق خراسانی
- عبدالله بن اسحاق خراسانی
- محمد بن عبدالله بن عِلم صفّار
- اسماعیل بن علی خَطَبی
- محمد بن علی بن دُحَیم شیبانی
- احمد بن عبدالله بن دلیل
- اسحاق بن محمد بن علی کوفی
- محمد بن احمد بن علی اسواری
- احمد بن عیسی خفّاف
- احمد بن محمد بن عاصم کرانی
- ابواحمد عَسّال
- ابوالشیخ اصفهانی
- سلیمان بن احمد طبرانی
شماری از شاگردان و راویان او نیز عبارتاند از:[۷]
- ابونعیم اصفهانی
- ابوعمرو عبدالوهاب بن منده
- ابوالقاسم عبدالرحمن بن منده
- ابوالخیر محمد بن احمد بن رَرّا
- ابومنصور محمد بن احمد بن شکرویه
- ابوبکر محمد بن حسن بن محمد بن سلیم
- ابوعبدالله قاسم بن فضل ثقفی
- ابومطیع محمد بن عبدالواحد صَحّاف
- احمد بن عبدالرحمن ذکوانی
- سلیمان بن ابراهیم اصفهانی
جایگاه علمی
ذهبی، ابن مردویه را «حافظِ مُجوّد، علامه و محدث اصفهان» معرفی کرده و او را از برجستگان علم حدیث دانسته است. وی همچنین با اشاره به کثرت روایات و آثار ابن مردویه، از فهم، هوشیاری و استواری او در نقل حدیث یاد کرده است.[۸] ابوبکر بن ابیعلی نیز او را در علم، فضل، کثرت روایت و وثاقت، مشهورتر از آن دانسته که نیازمند معرفی باشد.[۹]
به نقل ذهبی، ابوموسی مدینی گفته است اگر ابن مردویه خراسانی بود، آوازهاش از حاکم نیشابوری بیشتر میشد.[۱۰] عالمانی چون صفدی، ابن تغریبردی، داودی و سیوطی نیز از او با عنوان حافظ و محدث یاد کردهاند.[۱۱]
آثار
ابن مردویه نویسندهای پرکار بود؛ بااینحال، بخش بزرگی از آثار او بهصورت کامل به روزگار ما نرسیده است. مهمترین آثار و کتابهای منسوب به او عبارتاند از:[۱۲]
- تفسیر القرآن یا التفسیر المسند للقرآن، در هفت جلد
- الأمالی، در حدود سیصد مجلس
- المستخرج علی صحیح البخاری
- الصحیح
- المسند
- حدیث الطیر
- التشهد وطرقه وألفاظه
- جزء فی انتقاء من حدیث أهل البصرة
- الأربعین
- حدیث ردّ الشمس
- المتون
- السیرة
- مسانید الشعراء
- الدعاء
- العلم
- الأبواب
- الفرائد
- الأمثال
- الشیوخ
- أولاد المحدّثین
- المعجم
- معجم البلدان
- التاریخ
- تاریخ اصفهان
- الجامع المختصر فی الطب
- فضائل ابیبکر
- ما نزل من القرآن فی علی
- مناقب علی بن ابیطالب
از الأمالی او چند مجلس بهصورت خطی باقی مانده است. کتاب مناقب علی بن ابیطالب و ما نزل من القرآن فی علی نیز بر پایه نسخههای برجایمانده بازسازی و منتشر شده است.
ابن مردویه و غدیر
جایگاه ابن مردویه در منابع غدیری از سه جهت قابل توجه است: نقل اصل حدیث غدیر، روایت گزارشهای تفسیری درباره آیه تبلیغ و آیه اکمال، و نقل ماجرای شعرخوانی حسّان بن ثابت در روز غدیر.
روایت حدیث غدیر
میرزا محمد بن معتمدخان بدخشانی در مفتاح النجا فی مناقب آل العبا، حدیث غدیر را از ابن مردویه نقل کرده است.[۱۳] نقل این گزارش از ابن مردویه، با توجه به جایگاه او در میان حافظان و محدثان اهل سنت، در آثار استدلالی مرتبط با غدیر مورد توجه قرار گرفته است.
روایت نزول آیه تبلیغ در غدیر
سیوطی در تفسیر الدر المنثور، به نقل از ابن ابیحاتم، ابن مردویه و ابن عساکر، از ابوسعید خُدری چنین آورده است:
«نَزَلَتْ هٰذِهِ الآیَةُ: 
یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ
عَلیٰ رَسُولِ اللهِ یَوْمَ غَدیرِ خُمٍّ، فی عَلِیِّ بْنِ أَبی طالِبٍ.»
بر پایه این گزارش، آیه تبلیغ در روز غدیر خم و درباره امیرالمؤمنین(ع) نازل شده است.[۱۴]
سیوطی همچنین از ابن مردویه، از ابنمسعود، قرائتی تفسیری از آیه را نقل میکند که عبارت «أنّ علیاً مولی المؤمنین» در توضیح فرمان تبلیغ آمده است.[۱۵] این عبارت در منابع یادشده بهعنوان گزارش روایی یا قرائت تفسیری نقل شده است، نه بخشی از متن مصحف رایج قرآن.
روایت نزول آیه اکمال در غدیر
در الدر المنثور، سیوطی از ابن مردویه و ابن عساکر، از ابوسعید خُدری، نقل کرده است که پس از معرفی امیرالمؤمنین(ع) و اعلام ولایت او در غدیر خم، جبرئیل آیه الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ را فرود آورد.[۱۶] سیوطی این طریق را «با سند ضعیف» توصیف کرده است؛ ازاینرو، در گزارش دانشنامهای باید میان اصل نقل ابن مردویه و داوری رجالی درباره سند آن تفکیک کرد.
سیوطی همچنین از ابن مردویه، خطیب بغدادی و ابن عساکر، از ابوهریره گزارش دیگری نقل کرده است که بنابر آن، آیه اکمال پس از حدیث «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ» در هجدهم ذیالحجه نازل شد؛ این طریق نیز در الدر المنثور ضعیف دانسته شده است.[۱۷]
افزون بر این، بدخشانی در مفتاح النجا، گزارش نزول آیه اکمال در غدیر را از ابن مردویه، از ابوسعید خدری، و نیز از طریق دیگری از ابنعباس آورده است.[۱۸]
نقل غدیریه حسّان بن ثابت
در گزارش منقول از ابن مردویه، پس از خطبه و اعلام ولایت امیرالمؤمنین(ع)، حسّان بن ثابت با اجازه پیامبر(ص) اشعاری درباره واقعه غدیر سرود. این گزارش از طریق ابنعباس در منابع بعدی، از جمله کشف الغمة و آثار غدیری، بازتاب یافته است.[۱۹] بیت آغازین این سروده چنین نقل شده است:
«یُنادیهِمُ یَوْمَ الْغَدیرِ نَبِیُّهُمْ بِخُمٍّ وَأَسْمِعْ بِالرَّسُولِ مُنادِیا»
تاریخ درست ابن مردویه در این گزارش ۳۲۳ تا ۴۱۰ق است؛ تاریخ «۲۴۰ یا ۲۴۱ تا ۳۲۷ق» که گاه در نقلهای ثانوی دیده میشود، مربوط به او نیست و ناشی از خلط اشخاص است.
تمایز از ابن مردویه صغیر
ابن مردویهِ صاحب این مدخل نباید با نوادهاش، ابوبکر احمد بن محمد بن احمد بن مردویه (زاده ۴۰۹ق)، اشتباه شود. نواده او نیز محدث اصفهانی بود و در منابع با عنوان «ابن مردویه صغیر» شناخته میشود؛ در مقابل، احمد بن موسی را «ابن مردویه کبیر» مینامند.[۲۰]
جستارهای وابسته
حدیث غدیر آیه تبلیغ در خطبه غدیر
پانویس
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۷، ص۳۰۸–۳۱۱.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۷، ص۳۰۸.
- ↑ عبدالقادر شنل، «ابن مردویه»، دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه، ج۲۰، ص۱۸۳–۱۸۴.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۷، ص۳۰۸–۳۱۰؛ عبدالقادر شنل، «ابن مردویه»، دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه، ج۲۰، ص۱۸۳.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۷، ص۳۰۹.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۷، ص۳۰–۳۱۱؛ سیوطی، طبقات الحفاظ، ص۴۱۲.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۷، ص۳۰۹–۳۱۰.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۷، ص۳۰۸ و ۳۱۰.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۷، ص۳۰۹.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۷، ص۳۰۹.
- ↑ صفدی، الوافی بالوفیات، ج۸، ص۸۰۱؛ ابن تغریبردی، النجوم الزاهرة، ج۴، ص۲۴۵؛ داودی، طبقات المفسرین، ج۱، ص۹۴؛ سیوطی، طبقات الحفاظ، ص۴۱۲.
- ↑ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۷، ص۳۰۸–۳۱۰؛ ابن مردویه، مناقب علی بن ابیطالب و ما نزل من القرآن فی علی، مقدمه محقق، ص۱۳–۲۱.
- ↑ بدخشانی، مفتاح النجا فی مناقب آل العبا، نسخه خطی؛ نیز: میرحامد حسین، خلاصه عبقات الأنوار؛ حدیث غدیر، ص۲۵۸.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، ذیل آیه ۶۷ سوره مائده.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، ذیل آیه ۶۷ سوره مائده؛ بدخشانی، مفتاح النجا، نسخه خطی.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، ذیل آیه ۳ سوره مائده.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، ذیل آیه ۳ سوره مائده.
- ↑ بدخشانی، مفتاح النجا فی مناقب آل العبا، نسخه خطی؛ ابن مردویه، مناقب علی بن ابیطالب و ما نزل من القرآن فی علی، ص۲۳۱؛ میرحامد حسین، خلاصه عبقات الأنوار؛ حدیث غدیر، ص۴۴۶ و ۴۶۳.
- ↑ اربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، بخش مربوط به مناقب امیرالمؤمنین(ع)؛ میرحامد حسین، خلاصه عبقات الأنوار؛ حدیث غدیر، ص۴۷۷.
- ↑ عبدالقادر شنل، «ابن مردویه»، دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه، ج۲۰، ص۱۸۳.
منابع
- الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور؛ جلالالدین سیوطی، بیروت: دارالفکر.
- النجوم الزاهرة فی ملوک مصر والقاهرة؛ یوسف بن تغریبردی، قاهره: دارالکتب المصریة.
- الوافی بالوفیات؛ خلیل بن ایبک صفدی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- چکیده عبقات الأنوار؛ حدیث غدیر؛ برگرفته از عبقات الأنوار اثر میرحامد حسین.
- دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه؛ مدخل «ابن مردویه»، عبدالقادر شنل، ج۲۰، استانبول، ۱۹۹۹م.
- سیر أعلام النبلاء؛ محمد بن احمد ذهبی، تحقیق شعیب ارناؤوط، بیروت: مؤسسة الرسالة.
- طبقات الحفاظ؛ جلالالدین سیوطی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
- طبقات المفسرین؛ محمد بن علی داودی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
- کشف الغمة فی معرفة الأئمة؛ علی بن عیسی اربلی، تبریز: مکتبة بنیهاشمی.
- مفتاح النجا فی مناقب آل العبا؛ محمد بن رستم بدخشانی، نسخه خطی.
- مناقب علی بن ابیطالب و ما نزل من القرآن فی علی؛ احمد بن موسی ابن مردویه، گردآوری، تنظیم و تحقیق عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دارالحدیث، چاپ دوم، ۱۳۸۲ش.